Metodologia

Zavrada

Alle Einträge anzeigen(!!!)

(no Tag)   Crowdsourcing   Dokumentation   Forschungslabor   Kooperation   Publikation  


Atlas linguistics da las Alps  (Citar)

Da vest ad ost vegn il territori dialectal alpin perscrutà dals atlas suandants, per part anc betg cumplets:

  • Romania alpina: ALF, AIS, ALI, ALP, ALJA, ALEPO, CLAPie, APV, ALAVAL, ALD-I, ALD-II, ASLEF;
  • Germania alpina: SDS, VALTS, BSA, SONT, TSA, SAÖ;
  • Slavia alpina: SLA.

Il grond dumber na dastga dentant betg zuppentar las discrepanzas considerablas, parzialmain senz'auter surprendentas tranter ils singuls atlas. Uschia èn gist inquals atlas regiunals, sco p.ex. l'ALD-II u er il BSA , insumma betg interessads allas datas etnolinguisticas. Gist l'economia d'alp – che represchenta bain in dils sistems economics fundamentals dalla regiun alpina – na vegn tant sco tuttavia betg tematisada; en l'ALD-II datti bain (cuntrari al BSA) in stimulus 869 em>l'alpeggio 'Alm'/ la baita 'Sennhütte'. Ma gia concepts totalmain fundamentals da l'elavuraziun da latg sco SIGNUN (ita. casaro, caciaio), MULSCHER (ita. mungere), QUAGL (ita. caglio), SGRAMAR (ita. scremare) e da la tegnida da muvel sco STALLA (ita. stalla), PASTUR (ita. pastore), PASTGIRA (ita. pascolo) euv. mancan (cfr. il questiunari).


(auct. Thomas Krefeld – trad. Susanne Oberholzer)

Tags: Dokumentation



Cartografia  (Citar)

La cartografia è ina metoda da la geografia linguistica che n'è forsa betg dal tuttafatg incontestada, dentant bain cumprovada, pertge ch'ella serva medemamain per documentar sco per visualisar relaziuns spazialas (cf. contribuziuns en Lameli 2010). Las metodas usitadas sa differenzieschan cleramain en lur pregnanza; en il cas dad uschenumnadas chartas 'analiticas' vegnan reproducidas expressiuns (parzialas), uschia che la documentaziun stat fermamain en il center. La scuvrida da las relaziuns atgnamain spazialas tranter las furmas documentadas vegn surlaschada al lectur. Sin las uschenumnadas chartas cun puncts simbolics vegnan las relaziuns spazialas tranter ils singuls aspects d'expressiun illustradas directamain cun simbols 'sintetics'. Relaziuns quantitativas pon ins visualisar mo uschia. La cartaziun online cumbinescha omaduas metodas: a l'emprima egliada mussa ella bain chartas 'sinteticas', a la segunda egliada, suenter in clic sin il simbol, pussibilitescha ella dentant l'access a l'expressiun (parziala).
Il potenzial euristic da la cartografia è considerabel; perquai vegn offrì a l'utilisader da VerbaAlpina l'opziun da cumbinar e cumular differentas classas da datas d'ina categoria (p.ex. plirs tips da basa) u da las differentas categorias (p.ex. datas extralinguisticas e linguisticas) sin chartas sinopticas.

(auct. Thomas Krefeld – trad. Prisca Derungs | Daniel Telli)

Tags: Dokumentation Forschungslabor



Charta sinoptica  (Citar)

Questa funcziun pussibilitescha a l'utilisader da far ina tscherna da chartas singulas existentas e da fixar ellas sin chartas da cumbinaziun sinopticas tut tenor ses agens interess. Uschia pon vegnir visualisads territoris da derasaziun dad inqualas caracteristicas linguisticas ed extralinguisticas en connex. A medem temp datti la pussaivladad da fixar questas chartas sinopticas en stgalims differents da zoom, sch'in context local, sco p.ex. il Karwendel u il continuum dialectal occitan-francoprovenzal-piemuntais da las Alps occidentalas, duai vegnir documentà.

(auct. Thomas Krefeld – trad. Susanne Oberholzer)

Tags: Dokumentation Kooperation Forschungslabor



Code beta  (Citar)







auct. Thomas Krefeld | Stephan Lücke – trad. Susanne Oberholzer

Tags: Dokumentation Kooperation Forschungslabor



Concept  (Citar)

La domena dals concepts (u: da l'onomasiologia) è multifara; trais domenas tematicas èn dadas:
- la vita da mintgadi tradiziunala
- l'ambient natiral
- la vita da mintgadi moderna.
Questas han dentant be in'impurtanza fitg generala per l'organisaziun da las datas. A nivel da la banca da datas èn plitost quels princips d'ordinaziun relevants che lubeschan a determinar las relaziuns tranter ils concepts singuls. En emprima lingia sa laschan dumbrar categorias da la vita da mintgadi cun concepts da grad d'abstracziun resp. da specificaziun uschia che resultan ierarchias taxonomicas. Tranter concepts che sa chattan sin nivels ierarchics differents existan

(1) Relaziuns d'inclusiun
rigurusas. Las relaziuns d'inclusion collian iperonims ed iponims en maniera che mintga definiziun d'in iponim cuntegnia e specifitgeschia la definiziun da ses iperonim. Per quai l'exempel dad ina categoria conceptuala:
  • iperonim: EDIFIZI
  • iponim da l'emprim nivel: TEGIA, STALLA, TSCHALER DA CHASCHIEL euv.
  • iponim dal segund nivel: TEGIA DA CRAP, TEGIA DA LAIN, TEGIA DA LAIN CUN FUNDAMENT DA CRAP euv.
Entant che mintga tegia euv. è era in edifizi, na vala evidentamain betg il cuntrari. Il concept mintgamai inclus è pli abstract ed uschenavant surordinà en la preschentaziun en furma da plantas (grafs).

Tranter ils concepts che sa chattan sin il medem nivel ierarchicamain existan percunter adina:
(2) Relaziuns d'exclusiun
Ina tegia n'è ni stalla ni tschaler da chaschiel.

Cumplettamain differenta è dentant la ierarchia che resulta, sche concepts cumplementars furman in connex da funcziun cumplex che sto era vegnir chapì sco concept. Qua sa discurra da
(3) Relaziuns part-entir.
Uschia appartegnan al concept cumplessiv ALP (entir) differentas secziuns: il TERREN, il MUVEL, ils EDIFIZIS, il PERSUNAL e las ACTIVITADS, en spezial l'ELAVURAZIUN DA LATG (parts). Relaziuns part-entir èn d'ina vart ierarchicas (sco las relaziuns d'inclusiun), ma da l'autra vart na sa basan ellas gist betg sin inclusiun definitorica, mabain sin exclusiun. Las plantas n'èn betg adattadas a lur preschentaziun.
Ins cumpareglia sco cas exemplaric il schema per la classificaziun conceptuala dal champ ECONOMIA D'ALP.



En la domena da las secziuns sa laschan danovaman enconuscher entirs e lur parts constitutivas. Uschia appartegnan ACTIVITADS, PROCESS, UTENSILS, RECIPIENTS, PERSUNAS e EDIFIZIS (parts) differents a la PRODUCZIUN DA CHASCHIEL (entir).



Las relaziuns skizzadas tranter ils concepts sa spievlan en la significaziun da lur denominaziuns linguisticas (semantica) e particularmain era en midaments da significaziun: denominaziuns dad iponims pon vegnir transponidas ad iperonims u il cuntrari; medemamain pon transfers da denominaziuns tranter noziuns che s'excludan, ma che tutgan ensemen (metonimia), u relaziuns part-entir (meronimia) succeder. In cas exemplaric per quest èn ils concepts ch'èn colliads cun il tip da basa malg- en las varietads neolatinas differentas.




(auct. Thomas Krefeld | trad. Susanne Oberholzer)




Tags: Dokumentation



Cuntinuitad  (Citar)

La dumonda da la cuntinuitad da tradiziun ha in'impurtanza centrala reconstruind spazis da communicaziun plurilings. Ella sto vegnir tractada interdisciplinarmain en il senn dad ina moda da proceder dirigida da datas, inductiva. Schizunt cun forzas unidas da pliras scienzias èn dentant strusch da spetgar respostas pertutgant ils substrats preromans en la regiun alpina. Fitg meglier è la cundiziun da partenza areguard il substrat neolatin da las parts dal territori ch'èn entant da lingua tudestga e slovena. La midada da lingua dal neolatin al tudestg è schizunt ina constanta istorica che sa lascha observar perfin actualmain en Grischun. Il process entschaiva gia cun il collaps da l'infrastructura romana (l'onn 476); la perioda immediatamain successiva è da interess maximal per l'istorgia da la lingua; ella è dentant documentada en scrit ordvart stgarsamain uschia che la cooperaziun cun auters roms istorics, spezialmain cun l'archeologia, è indispensabla. Qua èn bain avertas anc grondas largias en la perscrutaziun, mo cun Weindauer 2014 èn almain vegnidas elavuradas las funtaunas archeologicas e onomasticas (6avel-8avel tsch.) da la Baviera Sura meridunala, da la zona enturn Salzburg sco er da la Val da l'En tirolaisa. Tenor quai pon ins excluder in'interrupziun d'urbarisaziun pli lunga, fundamentala tranter perioda romana e bajuvara ("eine längere, grundlegende Siedlungsunterbrechung zwischen Römer- und Bajuwarenzeit", Weindauer 2014, 248), pertge che tut cumprova per ina transiziun fluctuanta da la structura d'urbarisaziun da l'antica tardiva fin al temp medieval tempriv ("einen fließenden Übergang der Besiedlungsstruktur von der Spätantike zum Frühmittelalter", Weindauer 2014, 248). Tuttina resta ina differenza graduala tranter ils territoris numnads pertutgant la verificaziun empirica: quai che valeva prevalentamain en teoria pertutgant la relaziun da plazzas d'exchavaziun antic tardivas e dal temp medieval tempriv per la regiun prealpina bavaraisa {...}, chatta sia cumprova en ils territoris austriacs: las fundaziuns da lieus dal temp medieval tempriv dal 6avel tschientaner s'orientan quasi exclusivamain a l'infrastructura romana tardiva resp. – uschè lunsch ch'anc existent – a la structura da colonisaziun romana ("Was bezüglich des Zusammenhangs spätantiker und frühmittelalterlicher Fundstellen für das oberbayerische Alpenvorland noch überwiegend theoretisch galt {...}, findet in den österreichischen Gebieten seine nachweisliche Bestätigung: Die frühmittelalterlichen Ortsgründungen des 6. Jhs. orientieren sich fast ausschließlich an spätrömischer Infrastruktur bzw. – soweit noch vorhanden – an der romanischen Siedlungsstruktur", Weindauer 2014, 257).

(auct. Thomas Krefeld – trad. Susanne Oberholzer)

Tags: Dokumentation



Datas d'entrada  (Citar)

En VerbaAlpina vegnan duvradas exclusivamain datas che èn georeferenziadas almain en il territori dad ina vischnanca politica, sche pussaivel dentant anc pli exactamain (sco p.ex. fotografias d'alps). Areguard las datas linguisticas ch'èn spezialmain impurtantas èn da distinguer dus tips: d'ina vart datas che derivan directamain dad expressiuns d'infurmants singuls – sco per exempel las cumprovas d'inqualas atlas linguistics, particularmain tschels neolatins, u er las cumprovas da la Bayerische Dialektdatenbank (BayDat); questas expressiuns vegnan decumposts en lur elements constitutivs, i uschenumnads tokens. Da l'autra vart cuntegnan inquals atlas, sco per exempel il SDS u er il 'VALTS, ed era tut ils dicziunaris betg naginas expressiuns da pledader, mabain furmas ch'èn gia vegnidas tipisadas dals publicaturs uschia ch'igl n'è betg pussaivel turnar fin als tokens.

(auct. Thomas Krefeld – trad. Susanne Oberholzer)

Tags: Dokumentation



Datas extralinguisticas  (Citar)

Per la perscrutaziun inductiva dal spazi cultural èn las datas demograficas ed instituziunalas adina lura interessantas, sch’ellas èn era georeferenziablas. A quest tip da datas appartegnan las infurmaziuns pertutgant l'istorgia da colonisaziun, spezialmain quellas pertutgant l'appartegnientscha ad instituziuns ecclesiasticas e statalas. Ma era vias da traffic, en spezial ils pass, èn d'impurtanza fundamentala (cfr. charta).
Datas dal gener ecologic e geofisical èn adina relevantas, sch'ellas sa refereschan cleramain a l'istorgia da colonisaziun. Questa relaziun è per exempel evidenta en reguard a las zonas da vegetaziun che permettan u dumondan tschertas utilisaziuns (p.ex. presuppona l'economia d'alp autezzas sur il cunfin dal guaud http://www.slf.ch/forschung_entwicklung/gebirgsoekosystem/themen/baumgrenze/index_DE).

(auct. Thomas Krefeld – trad. Irina Lutz | Susanne Oberholzer)

Tags: Dokumentation



Denominaziun  (Citar)

Sut 'denominaziun' chapescha VerbaAlpina l'instanza idealisada d'in pled scrit, pledà u pensà che denominescha in u plirs concepts e referescha eventualmain a chaussas concretas. Enstagl d'in pled singul po er ina sequenza specifica da plirs pleds surpigliar questas funcziuns (uschenumnads polylexems. Cun reguard a la categoria 'concept' resulta ina uschenumnada relaziun m:n, en terms informatics; ina denominaziun polysema po denominar plirs concepts, al cuntrari po in concept vegnir denominà d'ina quantitad da denominaziuns sinonims.





(auct. Stephan Lücke – trad. Susanne Oberholzer)

Tags: Dokumentation



Digitalisaziun  (Citar)

Sut la noziun digitalisaziun na sa chapescha betg il diever simpel da computers per l'elavuraziun da datas electronica en il context da VerbaAlpina, mobain plitost ed essenzialmain l'accessibladad digitala a fund dal material tras la *structuraziun* e la categorisaziun sistematicas e transparentas.



En il project vegn en funcziun il model da datas relaziunal, en il qual las datas vegnan organisadas per princip en furma da tabella. Las tabellas consistan da lingias (= actas, tupel) e colonnas (= attributs, champs, caracteristicas); mintga tabella po vegnir amplifitgada en mintga direcziun agiunschend lingias e colonnas ulteriuras. Tranter las tabellas existan relaziuns logicas che pussibiliteschan colliaziuns utilas e preschentaziuns sinopticas correspundentas (uschenumnads "joins") da duas e pli tabellas. Per l'administraziun da las tabellas drova VerbaAlpina actualmain il sistem d'administraziun da la banca da datas MySQL. Las tabellas n'èn dentant betg liadas a quest sistem, ma pon da tut temp vegnir exportadas p.ex. en furma da text cun segns da separaziuns univocamain definiblas per cunfins da champ e d'actas (uschenumnads separaturs) ensemen cun ils nums da colonna e la documentaziun da las relaziuns logicas (model entitad-relaziun). La structura XML, ch'actualmain è frequentamain utilisada, na vegn betg applitgada en il champ operativ da VerbaAlpina. En il rom dal concept d'interfatschas è XML dentant definì sco format d'export.

Ultra la structuraziun logica da las datas è la codaziun dals caracters il secund concept impurtant en connex cun il chavazzin "digitalisaziun". Gist en reguard a l'archivaziun a lunga durada da las datas è questa tematica fitg impurtanta e sto vegnir gestida prevesentamain. Uschè lunsch che pussaivel s'orienta VerbaAlpina en quest context a la tabella da codaziun ed a las directivas dal consorzi Unicode). Las attribuziuns correspundentas vegnan documentadas en tabellas specialas, tras quai è ina conversiun posteriura en valurs Unicode, che vegnan a exister pussaivlamain da quel temp, adina pussaivla.

(auct. Stephan Lücke – trad. Susanne Oberholzer)


Tags: Dokumentation



Etimologia  (Citar)

La scuvrida dals stratums linguistics, la stratigrafia, presuppona l'etimoligisaziun. Il commentari etimologic parta mintgamai dal tip da basa ed ha trais finamiras:
- eruir la lingua d'origin da la basa lexematica;
- motivar pertge che tut ils tips colliads sut il tip da basa tutgan ensemen; persuenter èn decisivas las regularitads da la fonetica istorica e la plausibilitad semantica da las relaziuns da concept da basa;
- reconstruir las vias d'emprest en cas ch'il tip da basa fiss derasà en plirs territoris linguistics; uschespert che la lingua da l'etimon d'ina vart e quella da l'infurmant da l'autra vart na correspundan betg, vegn automaticamain constatà in contact linguistic.

(auct. Thomas Krefeld – trad. Prisca Derungs | Daniel Telli)


Tags: Dokumentation Kooperation



Etnolinguistica  (Citar)



Tags: Dokumentation



Famiglias da linguas en las Alps  (Citar)

En il territori da la Convenziun da las Alps e pia en il territori da perscrutaziun da VerbaAlpina vegnan discurridas tradiziunalmain linguas da trais famiglias da linguas. Tut trais vegnan represchentadas da continuums dialectals, il grad da distincziun dals quals dependa evidentamain era da l'extensiun da lur territori da derasaziun. La fragmentaziun da la zona romanofona è pli gronda che tschella da la zona germanica e tschella anc ina giada è pli gronda da tschella slava. Da la situaziun dialectala informan ils atlas linguistics spezialisads. In VerbaAlpina, ils puncts da relevaziun dals atlas differents vegnan colliads ad ina rait plurilingua cumplessiva. A nivel da las linguas naziunalas surordinadas resp. linguas minoritarias ch'èn implementadas regiunalmain è dentant be la Romania alpina sutdividida ulteriurmain. Pertge che ultra il franzos ed il talian èn uffizialmain renconuschids sco linguas naziunalas u linguas minoritarias en Svizra il rumantsch ed in Italia l'occitan, l'arpitan (u francoprovenzal) ch'è uffizialmain renconuschid en la Val d’Aosta, il ladin da las Dolomitas ed il friulan. En la Slavia alpina ed en la Germania alpina exista mintgamai be ina lingua da standard. Per quai che pertutga il tudestg pluricentric èn da distinguer almain per la Svizra, la Germania e l'Austria varietads da standard naizunalas coexistentas.

(auct. Thomas Krefeld – trad. Susanne Oberholzer)


Tags: Dokumentation



Fotografias  (Citar)

La mediateca da VerbaAlpina cuntegna ina collecziun vasta, permanentamain creschenta da fotografias georeferenziadas. Questas adempleschan ina finamira dubla: d'ina vart renvian ellas a referents concrets cun tut lur particularitads idiosincraticas che pon esser fitg marcantas surtut tar edifizis. D'autra vart duain las fotografias illustrar in concept uschè evidentamain sco pussaivel e daventar uschia la basa per la relevaziun d'autras denominaziuns dal concept. La finamira da questa funcziun n'è perquai betg da reconuscher il referent specific, pia ina tegia d'alp definida. Quai fuss schizunt plitost disturbant, pertge ch'ils infurmants han la tendenza da furnir en quest cass il num propi da l'alp, e betg las denominaziuns dal concept. Questa ristga è dentant survesaivla: ina malenclegientscha substanziala resulta atgnamain be en cas che l'infurmant reconuscha persunas enconuschentas. En quest cas attiran las caracteristicas individualas tut la concentraziun dal contemplader uschia che la persuna represchentada vegn numnada spontanamain ed involutarmain cul num ("quai è bain il Willi!") – e betg en la funcziun ch'el exercitescha sin la fotografia (SIGNUN). Per propi fuss per consequenza pli cunvegnent il diever da dissegns idealisads enstagl da fotografias d'objects concrets per relevar las denominaziuns. Ma quai na gartegia betg pervia da la mancanza da musters correspundents. Tut las represchentaziuns da referents èn colliadas tras la banca da datas cun las categorias "concept" e "denominaziun".


(auct. Thomas Krefeld | Stephan Lücke – trad. Susanne Oberholzer)

Tags: Dokumentation



Funtaunas  (Citar)

En VerbaAlpina, funtaunas fetg differentas vegnan manadas ensemen. Igl è da distinguer tranter funtaunas gia publitgadas (atlas linguistics, dicziunaris, monografias da singuls lieus) d'ina vart e novas funtaunas che vegnan eruidas per l'emprima giada dal project sez da l'autra vart. A questas funtaunas novas appartegnan tant datas relevadas da collavoraturs, sco p.ex. Beatrice Colcuc, sco talas datas con la qualas la crowd, qvd. pledaders individuals e betg enconuschents en persuna, contribuescha al project. I vegnan en dumonda sulettamain funtaunas che furneschan datas linguisticas gia georeferenziadas u silmain georeferenziablas. Questas datas ston però vegnir tractadas sistematicamain en maniera differenta en vista a la tipisaziun. Externaziuns transcrittas exactamain en furma fonetica vegnan preschentadas da VerbaAlpina sco 'cumprova singula'. Igl è raschunaivel da gruppar questas cumprovas singulas tenor tscherts criteris ('tipisar'). Las datas che vegnan purschidas en furma ortografica da la funtauna, pon vegnir consideradas sco tipisadas d'emprim ennà perquai che questa furma da codificaziun tschessenta fitg blera varianza fonetica. VerbaAlpina n'inditgescha betg mo la funtauna, mabain precisescha era il status sistematic da la data linguistica correspundenta ('cumprova singula' vs. 'tip fonetic') che la funtauna furnescha. I na valan betg sco funtaunas ils pledaris da referenza, cun ils quals ils tips morfolexicals vegnan verifitgads lexicograficamain e colliads cun in link en il cas ideal. Tar quai ils exempels suandatns:

(1) La funtauna furnescha ina cumprova singula:

Cumprova singula: [a̠lpˈejo̞] – lieu: Bassano del Grappa – funtauna: ALD-II 848_1, 181 (Valrovina)
Tip fonetic: (betg tipisà)
Tip morfolexical: alpeggio (rom. m.)
Tip da basa: alpe; cfr. DELI 42
Concept: ALP

(2) La funtauna furnescha in tip fonetic:

(Nagina cumprova singula a disposiziun) – lieu: Adelboden
Tip fonetic: Anke – funtauna: SDS V_179_1, BE104
Tip morfolexical: Anke (ger. m.), cfr. Idiotikon 1, 341 ff.
Tip da basa: anko; vgl. Kluge 2001, 47
Concept: PAINTG

(auct: Thomas Krefeld | Stephan Lücke – trad. Susanne Oberholzer)

Tags: Dokumentation Kooperation Crowdsourcing



Geolinguistica analoga  (Citar)

Las dimensiuns da savida che fan part da l'orizont tematic da VerbaAlpina, qvd. CHAUSSAS, CONCEPTS e PLEDS, vegnan colliadas per il solit fitg stretgamain e savens en maniera nunclera en la moda da presentaziun analoga da la geolinguistica tradiziunala. In cas exemplaric è la charta 1192a da l'AIS LA CASCINA DI MONTAGNA. Il titel da la charta ha en emprima lingia il status dad in concept, numnadamain EDFIZI, "wo ein gut ausgebildeter Käser (‘Senn’) mit Hilfspersonal die Milch sachgemäss zu Käse, Butter, Zieger verarbeitet" (translaziun: "nua ch'in chaschader bain scolà ('signun') elavura il latg en moda adequata en chaschiel, paintg, tschigrun cun persunal auxiliar"). En pli vegn ins a savair ch'i sa tracta d'in iperonim, pertge ch'inqualas tegias servan a medem temp da deposit per latg e chaschiel fertant ch'en auters cas stattan tschalers da latg e da chaschiel spezials a disposiziun per quai; tschels pon anc ina giada esser agiuntads u isolads e vegnan savens traversads dad in curs d'aua. Ultra da quai è la "meist massive steinerne Sennhütte" (translaziun: "la tegia per ordinari massiva da crap") da differenziar dad ina da lain euv. I dat, cun auters pleds, in'entira tipologia da concepts subordinads e pli specifics senza ch'igl è adina cler en detagl tge tegia è manegiada cun il pled mintgamai cumprovà sin la charta. Il concept en il titel da la charta è damai savens specifitgà memia pauc ed i na po nagliur vegnir exclusa l'existenza dad autras denominaziuns per tegias pli specificas; ils vocabularis da dialect conferman quest'impressiun fitg regularmain. A medem temp sa preschentan auters concepts che n'èn betg iponims da TEGIA: TSCHALER DA LATG e TSCHALER DA CHASCHIEL; plinavant renviesch'ins en la medema legenda a l'existenza frequenta da stallas (per animals differents, era per portgs), pia ad in terz concept. Denominaziuns per quests ulteriurs concepts na vegnan normalmain betg registradas en las chartas topograficas, mabain a l'ur en furma da glistas che mussan il pli be cumprovas per paucs lieus. A medem temp datti betg darar pleds polysems en las glistas che denominan concepts cumplettamain differents en ils singuls lieus. Ins confruntia il gener kort che è cumprovà en la glista per il concept da STALLA D'ALP en ils lieus AIS 107 e 109, schebain ch'el denominescha in concept totalmain different en ina da las duas cumprovas (punct 109), numnadamain CHAUMA E LIEU DA MULSCHER PER MUVEL SPER LA TEGIA D'ALP.



Talas inconsistenzas ston vegnir eliminadas absolutamain tar il relevament digital da datas; igl è ina necessitad imperativa da separar cleramain las dimensiuns dal cuntegn numnadas, per uschè da dir la deconstrucziun sistematica da l'infurmaziun purschida.



Suenter quest process pon tut las infurmaziuns vegnir clamadas e visualisadas da la banca da datas en categorias consistentas e quasi quala cumbinaziun ch'i saja.


(auct. Thomas Krefeld – trad. Susanne Oberholzer)


Tags: Dokumentation



Geolinguistica plurilingua  (Citar)

Igl appartegna a las finamiras da quest portal da stgalprar la forza pregnanta dal contact linguistic e spezialmain ses cundiziunament etnolinguistic en il svilup dal territori linguistic alpin. La concepziun da la banca da datas vegn a permetter da represchentar ils emprests registrads era quantitativamain en lur cumulaziun locala, pertge ch'els resultan automaticamain, cura che l'appartegnientscha da l'infurmant ad ina da las trais famiglias da linguas na concorda betg cun tschella da l'etimon.
Igl èn trais famiglias da linguas che marcheschan il territori alpin dal temp modern en furma da continuums da dialect ch'èn differents areguard lur extensiun e surtut areguard lur differenziaziun; las zonas da derasaziun da las trais famiglias da linguas na sa laschan betg represchentar en stadis naziunals specifics cfr. territoris linguistics actuals. Il germanic è represchentà da varietads alemanas e bavaraisas che vegnan attribuidas a la lingua tudestga pluricentrica; il rapport cuminaivel a la varietad da standard svizra, tudestga ed austriaca n'exista atgnamain dentant betg pli en pliras inslas linguisticas gualsras e bavarais veglias (cimbricas) al sid da las Alps.
Cuntrari a la part dal territori da lingua germana pon ins attribuir las varietads dal continuum neolatin a pliras linguas; ultra il franzos ed il talian sa tracta i – a norma da la legitimaziun politica en Svizra ed in Italia – da l'occitan, il francoprovenzal, il retorumantsch (rumantsch dal Grischun), il ladin da las Dolomitas ed il friulan.
Il slav è rappreschentà dals dialects slovens che na vegnan discurrids betg mo en Slovenia, mabain era en insquantas vischnancas talianas ed austriacas. I n'appartegna dentant betg a las finamiras da VerbaAlpina da descriver ils dialects dal territori alpin uschè cumplet sco pussaivel, da stgalprar ils cunfins da dialect locals u regiunals e da preschentar uschia il spazi per uschè da dir sco mosaic da varietads. Plitost duessan sa mussar tras la disposiziun spaziusa gist quests segns caracteristics (surtut lexicals) ch'èn derasads ultra ils cunfins singuls da dialect u lingua faschond resortir uschia ils tratgs cuminaivels etnolinguistics.





Cunquai che dialects furman en sai sistems linguistics cumplets, pon ins pertutgant la retschertga cuminaivla dals trais continuums 'geneticamain' differents affirmar che il contact linguistic vegn perscrutà qua en furma dad ina geolinguistica plurilingua.

(auct. Thomas Krefeld – trad. Susanne Oberholzer)

Tags: Dokumentation Kooperation



Georeferenziaziun  (Citar)

La georeferenziaziun è in criteri d'ordinaziun da las datas administradas in VerbaAlpina substanzial; i vegnan applitads grads da longhituda e da ladezza. L'exactadad da questa referenziaziun variescha tut tenor il tip da datas, i vegn visada dentant ina referenziaziun uschè exacta sco pussaivel, cun precisiun dad in meter. En il cas da las datas linguisticas d'atlas e dicziunaris è normalmain mo ina referenziaziun approximativa tenor il toponim pussaivel, en il cas da datas p.ex. archeologicas percunter èn pussaivlas georeferenziaziuns exactas enfin il meter. I pon vegnir memorisads puncts, lingias (sco vias, flums e.s.) e surfatschas. Per la georeferenziaziun vegn duvrà surtut l'uschenumnà format WKT (https://en.wikipedia.org/wiki/Well-known_text) che vegn transferì en in format MySQL specific en la banca da datas da VerbaAlpina tras la funcziun geomfromtext() (https://dev.mysql.com/doc/refman/5.7/en/gis-wkt-functions.html e vegn memorisà uschia. La sortida en format WKT succeda tras la funcziun MySQL astext().
Il retagl da referenza da la georeferenziaziun è la rait da las vischnancas en il territori alpin che pon vegnir edidas u sco surfatscha u sco punct, tut tenor basegn. La basa per la georeferenziaziun èn las lingias da cunfin da las vischnancas che VerbaAlpina ha survegnì da siu partenari Convenziun da las Alps; las datas correspundan circa al stadi da 2014. In'actualisaziun permanenta da questas datas, che sa midan mintatant pervia da refurmas da l'administraziun betg raras, è nunnecessaria perquai ch'i sa tracta be d'in rom da referenza geografic tenor l'opiniun da VerbaAlpina. La preschentaziun da punct dal retagl da vischnancas vegn deducì cun agid dad algoritmus dals cunfins da vischnancas ed è pia secundara. Ils puncts da vischnancas eruids rapreschentan ils puncts centrals geometrics da las surfatschas da vischnancas e marcheschan maximalmain per cas la chapitala u schizunt il center da la vischnanca. En il cas da basegn pon tut las datas vegnir projectadas separadamain u cumulativamain sin il punct da vischnanca eruì. Quai è il cas per exempel per las datas linguisticas d'atlas e dicziunaris.
Ultra dal retagl da referenza dals cunfins da vischnancas georeferenzià exactamain vegn preschentà in retagl quasi georeferenzià en furma cun structuras da patgnas (a partir da versiun 16/1) che reproducescha bain la posiziun approximativa da las vischnancas ina cun l'autra, che assegna dentant a medem temp ina surfatscha idealisada a mintga territori communal cun mintgamai la medema furma e dimensiun.

Cun quai vegnan purschidas metodas da cartaziun alternativas che han omaduas lur avantatgs e dischavantatgs e ch'offreschan er omaduas in tschert potenzial sugestiv grazia a lur potenza figurativa: la preschentaziun topografica porscha ina meglra idea da la spazialitad concreta cun ses profils da territoris, traversadas da val, sortidas da val nunaccessiblas euv. savens fetg spezials. La charta da patgna pussibilitescha encunter ina visualisaziun pli abstrahada da las datas perquai ch'ella gulivescha las extensiuns da las surfatschas da vischnanc sco er aglomeraziuns resp. abitadis sparpagliads. Quai è particularmain util per las chartas quantitativas pertge che la dimensiun da la surfatscha crea involuntarmain l'impressiun da da paisa quantitativa gia tar la percepziun.

(auct. Thomas Krefeld | Stephan Lücke – trad. Susanne Oberholzer)


Tags: Dokumentation Kooperation Crowdsourcing



Model da datas relaziunal  (Citar)

Il model da datas relaziunal organisescha infurmaziuns en furma d'ina u pliras tabellas. La designaziun sa basa sin il fatg che tabellas vegnan numnadas en il linguatg spezial er sco "relaziuns". Las lingias d'ina tabella vegnan era numnadas "acta" u "tupel"; enstagl da colonnas discurran ins  era da "champs", "attributs" u "caracteristicas". Ina tabella po, almain teoreticamain, avair in dumber da lingias e colonnas illimità. Ina tabella existenta po vegnir amplifitgada da tut temp tant da novas lingias sco da novas colonnas. Ina collecziun da pliras tabellas po vegnir designada sco banca da datas. Per la gestiun d'ina tala collecziun da tabellas/banca da datas vegnan duvrads uschenumnads sistems d'administraziun da la banca da datas sco p.ex. MySQL u PostgreSQL. L'administraziun da las datas sco er lur analisa succeda tras in linguatg formal specific, l'uschenumnà Structured Query Language (SQL), ch'è vegnì sviluppà specialmain per l'utilisaziun da datas en il format relaziunal e che exista tranter auter en ina versiun standardisada da l'ISO (cfr. Wikipedia).
Per la reproducziun d'infurmaziuns en il model da datas relaziunal existan atgnas reglas ch'èn de facto ina scienza per sai. (p.ex. l'uschenumnada normalisaziun). A medem temp è la tscherna concreta da la modellaziun dependenta da l'applicaziun

Tags: Dokumentation



Modellaziun da las datas  (Citar)



Tags: Dokumentation Kooperation Forschungslabor



Onomastica  (Citar)

Ils resultats onomastics, specialmain en la toponomastica, han impurtanza fundamentala per la valitaziun d'ina cuntinuitad d'urbanisaziun, che surviva la midada da lingua (cfr. areguard las Alps gia Steub 1867 e von Greyerz 1933). Qua stuain vegnir differenziads dus tips semantics: d'ina vart vegnan adoptadas formas anticas da linguas da substrat ("[j]ene oft unangenehmen Verräther anderer Zeiten", (translaziun: quels traditurs savens malempernaivels d'auters temps) co Steub 1867, 142 ha exprimì quai). La scuvrida da quellas formas sto considerar las regularitads da la fonetica istorica ed a medem temp quintar cun excepziuns multifaras che savens èn caschunadas da remotivaziun provocada da l'etimologia populara. Da l'autra vart dat i nums che "pledan": cun tschels vegnivan designads ils pledaders da las linguas da substrat, sco per exempel en ils nums alemans e bavarais cun la basa wal(l)-, walch-, welsch- 'neolatin' (cfr. l'ovra classica d'Ernst Schwarz 1970). La moda da proceder po succeder da duas perspectivas oppostas, numnadamain cun tschertgar correspundenzas pli giuvnas u actualas partind da cumprovas anticas (en itineraris, sin craps da miglia e.a.) u che en direcziun cuntracurrenta cun identifitgar etimons en furma da cumprovas anticas u da reconstrucziuns linguisticas per furmas actualas.
L'emprima perspectiva è senza dubi pli simpla pervia da las datas d'input survesaivlas, pertge ch'ella furnescha in effectiv da nums romans ch'en general èn da localisar bein. Quest effektiv po vegnir analisà sistematicamain. Bler pli exigenta ed er fitg pli expressiva è la perspectiva retrospectiva: qua mancan per gronda part las premissas per ina lavur da success che cuvra in spazi vast; blers territoris n'èn betg explorads onomasticamain, perquai ch'i n'existan ni variantas dialectalas recentas ni cumprovas temprivas. Almain en Svizra è vegnida fatga in'entschatta empermettenta cun il portal toponomastic svizzer ortsnamen.ch.
Ultra ils toponims che sa refereschan ad abitadis è impurtanta la documentaziun dals nums da cultira (per exempel da muntognas ed alps), perquai che pussibilitescha conclusiuns a l'utilisaziun nuninterruta dal terren. Tar quai l'exempel suandant, fitg provisoric: En ses studi impurtant davart l'urbarisaziun da la Baviera Sura meridiunala e dals territoris cunfinants tirolais ed en la regiun da Salzburg scriva Franz Weindauer 2014 davart il resultat d'ina valitaziun extendida dals chats archeologics: "Der Abgleich mit den Ergebnissen der Ortsnamenkunde und der Patrozinienforschung hat ergeben, dass erneut die bereits in spätrömischer Zeit besiedelten Regionen stichhaltige Hinweise auf romanisches Leben im Frühmittelalter liefern. Dazu zählen in erster Linie das Ammerseegebiet, das Werdenfelser Land, das östliche Chiemseegebiet und der Rupertiwinkel, aber beispielsweise auch die Region um das Mangfallknie, um Rosenheim und um den Starnberger See (Weindauer 2014, 249; translaziun: l'armonisaziun cun ils resultats da la toponomastica e da la perscrutaziun dals patrocinis ha mussà che danovamain las regiuns gia populadas durant l'epoca romana tardiva furneschan indizis valaivels da vita neolatina en il temp medieval tempriv. Da quai fan part en emprima lingia il territori da l'Ammersee, il Werdenfelser Land, il territori dal Chiemsee oriental ed il Rupertiwinkel, ma per exempel er la regiun enturn il Mangfallknie, enturn Rosenheim ed enturn il Starnberger See.). La distribuziun dals lieus da chat s'orienta en la part alpina dal champ da perscrutaziun da Weindauer fitg evidentamain als pass, pia per exempel a la ruta dal Brenner che sa sparta ad Innsbruck (sch'ins guarda dal sid) en in rom occidental (per il Zirlerberg a Garmisch ed en la regiun prealpina) ed in rom oriental (l'En engiu). Gia in tgit onomastic cursoric sin la chadaina da muntognas dal Karwendel, che è en igl angul da questas duas rutas e nua ch'i na sa scuntra nagin abitadi in zic pli grond fin oz, mana a la glisch en l'interval da be paucs kilometers romanissems evidents u pleds preromans ch'èn vegnids transmess en furma neolatina:
* la Fereinalm < lat. veranum, cfr. spagn. verano 'stad' sco er il tunnel dal Veraina en Engiadina Bassa;
* la Krapfenkarspitze per la basa preromana *krapp- 'grippa', cfr. surs. crap cun fitg numerusas cumprovas en la toponomastica grischuna (cfr. Schorta 1964, 111-114);
* la Pleisenspitze per la basa preromana *blese 'blais d'erva spundiva', cfr. rum. blaisch, blais, bleis, bleisa (cfr. DRG 2, 373 sco er qua las numerusas cumprovas toponomasticas en Schorta 1964, 44-46);
* il Hochgleirsch per lat. glarea 'glera' + iciu cun spustament d'accent sin l'emprima silba; cfr. las correspundenzas svizras, sco il toponim rumantsch glaretsch a Mustér (cfr. Schorta 1964, 164) ed il toponim alleman da la Svizra Orientala Glaretsch a Pfäfers (cfr. ortsnamen.ch);
* la Larchetalm < lat. laricetum 'guaud da lareschs', da larix + etum, cfr. las numerusas cumprovas rumantschas dal tip laret, a la varianta lat. larictum en Schorta 1964, 185;
* il num da muntogna Juifen < lat. iugum 'giuf', puspè detg bleras parallelas sparpagliadas lunsch enturn, cfr. ils toponims Juferte en la Simmental al sid da Berna, pliras Juf e giuf/giuv en il Grischun (tuts en il portal toponomastic da la Svizra) sco er il Jaufenpass en il Tirol dal Sid; in pau ad ost da Juifen è la muntogna Guffert, il num dal qual sto vegnir mess sper la varianta da la Simmental numnada.
In'analisa accurata manass a la glisch anc bler dapli. Ins considerescha en il davos exempel plinavant la furma fonetica neolatina e cleramain betg pli latina (-g- > -v-, -f). Tut quests exempels da toponims presupponan contact cun ina populaziun da lingua neolatina che duvrava la muntogna per la subsistenza e bain er per l'acculturaziun a sia furma da vita. En quai senn ha gia s'exprimì Gamillscheg 1935, 306: "Der alemannische und bajuwarische Bauer, der dem neubesiedelten Boden seine Frucht abringt, stellt die Verbindung mit den unter gleich hart Bedingungen arbeitenden Romanen her. Nichts zeigt deutlicher, daß sich hier keine nationalen Kämpfe abgespielt haben, als die Tatsache, die altromanischen Ortsnamen und die jüngeren deutschen hier ebenso friedlich nebeneinander weiterbestehen wie Ladiner und Deutschtiroler. Das Eindringen der Alemannen und Bajuwaren in den rätisch-norischen Alpen hat keine Kulturzerstörung im Gefolge gehabt." (translaziun: Il pur alleman e bavarais che obtegna cun grond sforz fritga dal terren danovamain urbarisà, creescha la colliaziun cun ils Romans che travaglian sut las medemas cundiziuns difficilas. Nagut mussa pli evidentamain che qua na han gì lieu cumbats naziunals ch'il fatg che il toponims neolatins antics e tschels tudestgs pli giuvens coexistan vinavant uschè paschaivlamain in sper l'auter sco Ladins e Tirolais da lingua tudestga. L'invasiun dals Allemans e dals Bajuvars en las Alps reticas-noricas na ha betg gì per consequenza la destrucziun culturala.)

(auct. Thomas Krefeld – trad. Susanne Oberholzer)



Tags: Dokumentation



Pagina da codes  (Citar)



Tags: Dokumentation Kooperation



Perscrutaziun inductiva dal spazi cultural  (Citar)

Il project focussescha las Alps sco cumplex da spazi cultural sulet perquai ch'el parta da la spetga da tecnicas culturalas cuminaivlas en tut la regiun alpina. La basa per quai stat en l'adattaziun a cundiziuns da vita identicas u almain fitg sumegliantas en l'auta muntogna e en la derasaziun colliada cun quai e natirala d'abilitads e tradiziuns correspundentas. Perquai che quests tratgs cuminaivels sa manifestan cleramain en la lingua tras denominaziuns correspundentas, n'èsi betg cunvegnent da descriver la cultura materiala alpina per uschè dir top down en il rom da cuminanzas linguisticas sulettas, q.v.d. tras ina rait ferma da puncts da relevaziun en regiuns linguisticas u dialectalas ch'èn vegnidas fixadas a priori; quai correspunda il pli a las intenziuns da la dialectologia che mira ad ina descripziun uschè cumpleta sco pussaivel da territoris singuls e da varietads idealmain specificas. En la perspectiva da VerbaAlpina dad ina geolinguistica plurilingua che surmunta ils cunfins linguistics duessan ils territoris da derasaziun da tradiziuns culturalas e da lur denominaziuns linguisticas vegnir rendids visibels percunter bottom up, q.v.d. inductivamain da l'accumulaziun da rechats locals il pli numerus pussaivel.
Igl è il princip fundamental da duvrar exclusivamain datas georeferenziablas e da betg sugerir – cun excepziun da l'appartegnientscha dals lieus a la Convenziun da las Alps – naginas categorias spaziusas. A la profilaziun da la regiun alpina sco spazi cultural pon contribuir las datas extralinguisticas che furneschan infurmaziuns actualas u istoricas da l'organisaziun sociala dals abitants e/u dal svilup da l'infrastructura da basa e da l'explotaziun dal spazi. Pertutgant la reconstrucziun istorica dal spazi cultural alpin èsi desiderabel d'armonisar territoris cun persistenza archeologica cun areals da relicts linguistics e da visualisar quai quantitativamain en furma dad ina cartografia da materias e stratums linguistics cumbinada, cfr. sin quai dal punct da vista archeologic generalmain Häuber/Schütz 2004a e pli specificamain l'atlas exemplaric da stratums urbans da Cologna (cfr. Häuber/Schütz/Spiegel 1999 e Häuber u.a. 2004).

(auct. Thomas Krefeld – trad. Susanne Oberholzer)

Tags: Dokumentation



Pledaris da referenza  (Citar)



Tags: Dokumentation



Polylexems  (Citar)



Tags: Dokumentation



Profil da sumeglientscha etnolinguistica  (Citar)

Dal punct da vista da quest project furman ils tips da basa il fundament dal spazi alpin pluriling. En il senn dad ina represchentaziun sintetica èn prevesidas duas funcziuns da cartaziun quantitativa differentas:
  1. D'ina vart è il stgazi da pleds alpins d'interess particular; la totalitad da quests pleds furma per uschè dir in tip ideal fictiv al qual ils dialects locals singuls s'avischinan pli u main. A quai correspunda la cartaziun dad ina sumeglientscha graduala che è vegnida inspirada da la represchentaziun dal champ gradient de la gasconité en il ALG 6.
  2. Da l'autra vart vegn la sumeglientscha relativa da tut ils lieus da relevaziun cartografada (tenor il model da l'ASD) constatond e visualisond ils tips da basa cuminaivels dad in inqual lieu da relevaziun e tschels dad in inqual auter lieu sco punct da referiment.

(auct. Thomas Krefeld – trad. Susanne Oberholzer)

Tags: Dokumentation



Referent  (Citar)

En il triangul da las categorias linguisticas "denominaziun" – "concept" – "referent", che sa refereschan l'ina a l'altra, il referent inditgescha la substanziaziun individuala d'in concept – da natira – adina abstract, en auters pleds: ina chaussa concreta, individuala. Ils referents che cumparan en il material tractà da VerbaAlpina permettan per gronda part ina represchentaziun sco dissegn u fotografia. En confrunt cun las denominaziuns ed ils concepts èn ils referents d'impurtanza subordinada en VerbaAlpina. Represchentaziuns da referents, il pli fotografias, vegnan a vegnir duvradas per uschè dir sco 'meds auxiliars' surtut en connex cun il crowdsourcing per far ils referents pli spertamain chapibels als infurmants perquai che las descripziuns dals concepts èn mintgatant necessariamain cumplitgadas.

(auct. Stephan Lücke – trad. Susanne Oberholzer)

Tags: Dokumentation



Rom onomasiologic  (Citar)





(auct. Thomas Krefeld – trad. Susanne Oberholzer)

Tags: Dokumentation



Stgazi da pleds alpins  (Citar)

Chaussas realas tipicamain alpinas (sco il CHAMUTSCH, il SCHEMBER u l'ALP) vegnan savens denominadas da pleds da substrat preromans. Quest stratum linguistic è vegnì descrit bain primarmain pli detagliadamain da Jakob Jud 1911; el furma il center da l'uschenumnà stgazi da pleds alpins. L'expressiun n'è dentant betg cumplettamain univoc, pertge ch'el vegn chapì in pau pli vastamain da Otto von Greyerz 1933, ch'al ha bain modellà, e da Johannes Hubschmid 1951, ch'al ha oravant tut fatg palais: "Jeu capeschel sut quai pleds che denomineschan furmaziuns da terren, fenomens da natira, animals e plantas u noziuns concretas che stattan en connex cun l'activitad umana, pleds ch'èn sa mantegnids be u principalmain en ils dialects alpins, u ch'esistan bain en in territori pli grond, ma mussan en las Alps savens ina significaziun specialmain 'alpina'. Il stgazi da pleds alpins po er esser d'origin germana u neolatina" (Hubschmid 1951, 7, text original: "Ich verstehe darunter Wörter, die Geländeformationen, Naturerscheinungen, Tiere und Pflanzen oder mit der menschlichen Tätigkeit zusammenhängende konkrete Begriffe bezeichnen, Wörter, die sich nur oder hauptsächlich in den Alpenmundarten erhalten haben, oder die zwar auf einem größeren Gebiet leben, aber in den Alpen häufig eine speziell 'alpine' Bedeutung zeigen. Alpenwörter können auch germanischen oder romanischen Ursprungs sein." Cf. per l'istorgia da noziun ultimamain er Rampl 2011, 131 ss.).

(auct. Thomas Krefeld – trad. Susanne Oberholzer)

Tags: Dokumentation



Stratigrafia  (Citar)

Las Alps èn in territori da contacts linguistics multifars che derivan da constellaziuns da stratums cumplettamain differentas (cfr. Krefeld 2003). Per princip vegnan linguas ch'èn en cuntact en in territori, perquai ch'i dat là pledaders pli u main bilings u schizunt cuminanzas da pledaders, denominadas adstrats. Sch'in tip da basa è derasà be en in tschert territori, pia per exempel en las Alps, e na sa chatta uschiglio betg en las famiglias da linguas pertutgadas, èn la direcziun da l'emprest e la lingua d'origin savens betg cleras (cfr. il tip da basa rom. baita / tud. Beiz, Beisl).
Sche la lingua d'origin d'in element emprestà na vegn betg pli discurrida en il territori da derasaziun u en ina part da quai, vegnan distinguidas duas constellaziuns: en il cas da substrat vegniva la lingua d'origin (lingua da substrat) discurrida en il territori da derasaziun, avant che sia cuntinuitad da tradiziun è rutta giu e la lingua vertenta è sa profilada. Il neolatin è ina lingua da substrat da tut la regiun alpina da lingua tudestga e slovena. Ils pleds da substrat presupponan bain midadas da lingua; els sa profileschan dentant savens tras ina cuntinuitad regiunala u locala remartgabla. En il cas dal superstrat valeva la lingua d'origin durant ina tscherta perioda en il territori da derasaziun senza dentant sa stabilir là duraivlamain. Uschia dominavan en parts dal territori alpin, ch'è ozendi romanofon, temporarmain superstrats germanics (gotic, langobard) suenter il collaps da l'infrastructura romana; ed en Slovenia aveva il tudestg questa rolla durant la perioda dals Habsburgais.
Tranter las trais famiglias da linguas èn resultads trais scenaris complettamain differents; pertutgant la relevanza dal contact linguistic per l'istorgia dal spazi linguistic è impurtanta oravant tut la cronologia da l'emprest: sa tracta i per exempel da pleds da substrat cun cuntinuitad da tradiziun regiunala dapi l'antica u d'integraziuns pli giuvnas d'adstrat en il cas da romanissems en il territori linguistic germanic e slav? La medema dumanda vala mutatis mutandis per ils germanissems en il territori romanofon e per il slavissems en il territori germanofon.



Emprests èn in indicatur vardaivel per process d'acculturaziun istorica; perquai è opportuna ina preschentaziun quantitativa che lubescha d'illustrar effects dad in'accumulaziun locala relativa dals emprests documentads.

(auct. Thomas Krefeld – trad. Susanne Oberholzer)


Tags: Dokumentation Kooperation Forschungslabor



Territori da perscrutaziun  (Citar)

In'istorgia cumplessiva e coerenta da las Alps n'è anc betg vegnida preschentada fin qua ("Eine umfassende und kohärente Geschichte der Alpen wurde bisher noch nicht vorgelegt", http://www.hls-dhs-dss.ch/textes/d/D8569.php); plitost concurran differentas definiziuns da las Alps pertutgant il spazi natiral, l'economia e la politica ("naturräumliche" und "wirtschaftlich-politische Alpendefinitionen", Bätzing 1997, 23 f.). Confurm ad ina confinaziun transparenta e pragmatica è il territori da perscrutaziun da quest project vegnì mess a pèr cun il champ d'applicaziun cleramain circumscrit da la Convenziun da las Alps. Las inconsistenzas tranter ils stadis commembers ("Inkonsistenzen zwischen den Mitgliedstaaten", Bätzing 1997, 31) ch'èn definidas là èn vegnidas acceptadas; ellas pertutgan la regiun prealpina bavaraisa (ch'è inclusa), territoris pli gronds a l'ur da las Alps sco l'Emmental u la Part Sura Turitgaisa ch'èn exclus ("größere randalpine Gebiete wie das Emmental oder das Zürcher Oberland", Bätzing 1997, 32) sco era la manipulaziun cun intginas citads pli impurtantas a l'ur da las Alps: Lucerna e Salzburg èn inclusas, Graz e Biella dentant exclusas. Il perimeter da la Convenziun da las Alps pò vegnir chargià giu qua. La vaira finamira dal project è dentant quella da registrar las Alps en quest rom definì formalmain sco spazi linguistic-cultural e da represchentar la sumeglientscha dals lieus appartegnents.

(auct. Thomas Krefeld – trad. Susanne Oberholzer)

Tags: Dokumentation



Tipisaziun  (Citar)

La tipisaziun da las datas linguisticas georeferenziadas fa part da las pretaisas fundamentalas da VerbaAlpina. Per quai vegnan, nua ch'igl è pussaivel, extratgs en in emprim pass sunter la transcripziun tokens ('pleds singuls') da las datas d'entrada che vegnan lura registrads en il champ da la banca da datas da medem num.

El center dagl interess da VerbaAlpina stat la tipisaziun morfologica dal material linguistic collectà. In tip morfologic vegn definì da la congruenza da las caracteristicas suandantas: famiglia da linguas – spezia da pled – pled simpel vs. pled affixà – genus – tip da basa lexicala. La furma numinala dal tip morfologic s'orientescha finalmain als lemmas correspundents da lexicons da referenza tschernids (v. sut).

Tras l'assegnaziun ad in tip da basa lexical cuminaivel vegn clera la parentella da tut ils tips morfolexicals unids – era sur ils cunfins linguistics ora. Uschia sa laschan assegnar ils nomens e verbs suandants (che n'èn betg descrits qua en detagl) ad in tip da basa unic: malga (ALP, MUVEL), malgaro (SIGNUN), malghese (PASTUR), immalgare (CHARGIAR L'ALP), dismalgare (STGARGIAR). Il tip da basa lexical na palaisa dentant nagut sin l'istorgia da pled d'in tip morfolexical singul: i sto mintgamai vegnir elavurà separadamain sch'in tip cun etimon latin-neolatin ch'oz è cumprovà en il territori linguistic german ni sloven, sco p.ex. sloven bajta 'chasa simpla', deriva da substrat anteriur local u plitost da contact linguistic neolatin pli recent. Per questa raschun vegn evitada la designaziun "etimon" en quest context cunquai ch'ella sa referescha per princip al prestadi istoric immediat d'in pled; tuttina è il tip da basa lexical en blers cas per propi era l'etimon d'in tip morfolexical.

Ils tips morfolexicals furman la categoria dirigenta en l'administraziun da las datas linguisticas. Els èn cumparegliabels als lemmas da la lexicografia. Tras ils criteris surmenziunads, solids e bain operaziunalisabels pon ins reducir p.ex. ils quatter tips fonetics barga, bark, margun, bargun cun la significaziun TEGIA D'ALP, STALLA D'ALP a trais tips morfolexicals.

L'appartegnientscha dals tips morfolexicals a las famiglias da linguas (germ., rom., slav.) dependa da la funtauna respectiva; ella resulta automaticamain tras ils infurmants e vegn notada correspondentamain en la banca da datas en il cas da datas d'atlas u dicziunaris ch'èn stadas registradas tradiziunalmain. En il cas da las datas che VerbaAlpina releva sez tras crowdsourcing inditgeschan ils infurmants lur appartegnientscha linguistica resp. dialectala che vegn cumprovada en il cas ideal quantitativamain; il dumber dals infurmants confermativs daventa uschia in instrument per la validaziun da datas.

Tips morfolexicals èn limitads ad ina famiglia da linguas. Quai caschuna la dumonda suandanta: tgei furma vegn duvrada per represchentar in tip morfolexical en la funcziun da retschertga da la charta interactiva? Pertutgant las famiglia da linguas germanica e slava è la resposta plitost simpla; omaduas èn represchentadas be d'ina lingua standardisada ('Deutsch' [deu] resp. 'Slowenisch' [slo]). Ils tips morfolexicals pon vegnir represchentads en furma da lur variantas da la lingua da standard, evidentamain sut la cundiziun ch'i dat equivalents dal tip en la lingua da standard. Uschia pon p.ex. ils tips fonetics correspundents da l'aleman e dal bavarais ch'èn variantas da la furma da standard vegnir clamads tranter questa furma da standard. Sch'i na dat betg variantas da standard per in tip, vegni fatg diever dals lemmas dals gronds dicziunaris da referenza dialectals (Idiotikon, WBÖ).

En il cas da la famiglia da linguas neolatina è la situaziun zunt pli cumplexa pervia da las linguas minoritaras numerusas, parzialmain betg avunda standardisadas. Per raschuns pragmaticas è vegnida tschernida la soluziun suandanta: tut ils tips morfolexicals vegnan, sche existents, represchentads da furmas da standard franzosas e talianas. Uschia pon p.ex. tut ils tips fonetics ch'èn variantas da beurre/burro 'paintg' vegnir clamads tranter questas duas furmas; TLF e Treccani fan da dicziunaris da referenza. Sche be ina da questas duas linguas da standard ha ina varianta correspundenta, cumpara mo questa, sco en il cas da ricotta (l'appartegnientscha al talian vegn inditgada da la convenziun da notaziun -/ricotta). Sch'i na dat betg ina varianta dal tip en nagina da las duas linguas da referenza neolatinas, vegni fatg diever dal lemma d'in diciziunari da referenza dialectal, sco p.ex. LSI. En cas ch'i na dat nagins lemmas vardaivels en dicziunaris dialectals, propona VerbaAlpina in tip da basa che vegn represchentà graficamain da la sigla 'VA'.

Igl è previs da tipisar il material linguistic era foneticamain. Quest pass è dentant periferic e na vegn betg realisà consequentamain. La categoria correspundenta è indispensabla surtut perquai ch'atlas linguistics (p.ex. SDS e VALTS) e dicziunaris documenteschan mintgatant mo tips fonetics. Tar la tipisaziun fonetica vegnan ils tokens classifitgads tenor criteris da la fonetica istorica (champ da la banca da datas 'phon_typ'); in'automatisaziun da la tipisaziun fonetica sin basa dad algoritmus Levenshtein e soundex vegn examinada e sche pussaivel realisada.

Tras la tipisaziun (furmaziun da classas) daventa la varietad da datas pli e pli survesaivla; i vala pia la regla: dumber dals tokens > dumber dals tips fonetics > dumber dals tips morfolexicals > tip da basa. Ins remartgia dentant il cas extrem d'ina cumprova suletta (hapax) che correspunda ad in token, in tip fonetic ed in tip morfolexical sco unic represchentant d'in tip da basa. Eventualmain èsi raschunaivel da filtrar ora talas furmas da hapax da la preschentaziun.

(auct. Thomas Krefeld | Stephan Lücke – trad. Susanne Oberholzer)

Tags: Dokumentation



Transcripziun  (Citar)

Ils materials linguistics vegnan reproducids graficamain en moda dubla per ademplir ils dus princips cuntracurrents da la fidaivladad a la funtauna e da la cumparegliabladad facila:

(1) Versiun d'entrada en la transcripziun originala
En il portal da VerbaAlpina vegnan reunidas funtaunas che derivan da tradiziuns da rom differentas (romanistica, germanistica, slavistica) e che represchentan las fasas istoricamain differentas da la perscrutaziun dialectologica; inqualas datas lexicograficas èn vegnidas relevadas a l'entschatta dal tschientaner passà (GPSR) ed autras pir avant paucs onns (ALD). Perquai èsi necessari dal punct da vista istoric ed epistemic da respectar la transcripziun originala per la pli gronda part. Per raschuns tecnicas èsi dentant nunpussaivel da mantegnair tschertas convenziuns en furma nunmidada. Quai vala en particular per la cumbinaziun da caracters da basa ('bustabs') e segns diacritics, sco p.ex. cura ch'in segn per l'accentuaziun è posiziunà sur in segn per lunghezza sur in vocal sur in segn per armonia (beta code). Questas convenziuns vegnan transformadas en sequenzas linearas da caracters tras transcripziuns tecnicas mintgamai definidas duvrond exclusivamain segns ASCII (uschenumnà Code beta). Faschond la codaziun beta pon ins nizzegiar fin in tschert grad sumeglientschas graficas intuitivamain chapiblas tranter diacritics originals e las currespundenzas ASCII; ellas èn mnemotenicamain favuraivlas.

(2) Versiun output en IPA
Confurm a la cumparegliabladad ed èra a la favuraivladad per ils utilisaders è plinavant giavischaivla la sortida en ina transcripziun unitara. Tut ils beta codes vegnan a vegnir transferids en segns IPA tras rutinas da substituziun specificas. Intginas paucas incumpatibilitads ch'èn dentant inevitablas resultan oravant tut, cura ch'en la transcripziun d'entrada en IPA correspundan dus caracters da basa differents ad in caracter da basa specifitgà cun diacritics. Quai vala surtut areguard il grad d'avertura dals vocals, nua che p.ex. ils caracters da basa <i> e <e> en colliaziun cun il punct d'armonia ed in u dus crutschets d'avertura pussibiliteschan da represchentar sis grads d'avertura en la seria palatala; en la codaziun beta èn quai ils suandants: i – i( – i((– e?-- e – e(– e((. Per reproducir quels stattan en IPA mo quatter caracters da basa a disposiziun: i – ɪ – e – ɛ.

(auct. Thomas Krefeld – trad. Susanne Oberholzer)

Tags: Dokumentation