Metodologia

Zavrada

Alle Einträge anzeigen(!!!)

A   B  C   D   E   F   G   H  I   J  K  L   M   N   O   P   Q  R   S   T   U   V  W   X  Y  Z 


 (Citar)



(auct. Thomas Krefeld | Stephan Lücke)

Tags: Pagina-web



 (Citar)



(auct. Mona Neumeier)

Tags: Linguistica



 (Citar)



(auct. Thomas Krefeld)

Tags: Linguistica



 (Citar)



(auct. Stephan Lücke)

Tags: Pagina-web



 (Citar)



(auct. Florian Zacherl)

Tags: Tecnologia d'infurmaziun



 (Citar)



(auct. Stephan Lücke)

Tags: Tecnologia d'infurmaziun Pagina-web



 (Citar)



(auct. Markus Kunzmann)

Tags: Linguistica



 (Citar)



(auct. Thomas Krefeld)



 (Citar)



(auct. Stephan Lücke)

Tags: Context extralinguistic



 (Citar)



(auct. Stephan Lücke)



 (Citar)



(auct. Christina Mutter)

Tags: Tecnologia d'infurmaziun



 (Citar)



(auct. Sonja Kümmet [UB der LMU] | Stephan Lücke | Julian Schulz [ITG] | Florian Zacherl)

Tags: Tecnologia d'infurmaziun



 (Citar)



(auct. Stephan Lücke)

Tags: Tecnologia d'infurmaziun



 (Citar)



(auct. Stephan Lücke)

Tags: Tecnologia d'infurmaziun



 (Citar)



(auct. Stephan Lücke)

Tags: Tecnologia d'infurmaziun



 (Citar)



(auct. Stephan Lücke)

Tags: Context extralinguistic



 (Citar)



(auct. Stephan Lücke)

Tags: Tecnologia d'infurmaziun



 (Citar)



(auct. Stephan Lücke)

Tags: Tecnologia d'infurmaziun



 (Citar)


Base characters


Character Description Beta code Comment
α
Greek alphaa1
ɒ
mirror-inverted aa2
æ
ligature aea3
β
Greek betab1
ƀ
crossed out bb2
χ
Greek Chic1
ҁ
sign for glottis closurec2
c
crossed out cc3
ɕ
c4
δ
Greek deltad1
đ
crossed out dd2
ð
ethd3
ə
schwae1
tick to the left of the ee2
ε
Greek epsilone3
φ
Greek Phif1
ƒ
labiodental fortisf2
ɣ
Greek gammag1
open g on the rightg2
g with bottom lineg3
ʔ
glottal beatg4
ɥ
h1
i with slanted linei1
ı
i without doti2
ɨ
i with horizontal linei3
ɪ
i4
ɟ
j1
ł
crossed out ll1
l with strongly curved linel2
l with two curved linesl3
λ
Lambdal4
ʎ
l5
ɱ
m1
ɳ
sign for velar "n" (German: kling)n1
ŋ
velar nasalsn2
ɲ
n3
œ
ligature oeo1
ɔ
open o on the lefto2
ơ
o with tick at the upper right margino3
ǫ
o with ogoneko4
ø
o with diagonal lineo5
ω
Greek omegao6
π
the number Pip1
þ
thornp2
q with horizontal lineq1
ʀ
Upper case letter R at the height of a lower case letterr1
ɹ
r2
ɾ
r3
ʃ
Eshs1
s with diagonal stroke lefts2
ʂ
s3
ϑ
Greek thetat1
Stronger curved uu1
ʊ
u2
ʒ
Ezhz1
ʑ
z2

Diacritics


Character Description Beta code Comment Example
dot under base character?s?
ė
dot above base character?1e?1
ä
two dots above base character:a:
two dots under base character:1u:1
tick open to the right under base character(o(
two ticks open to the right under base character(1e(1
semicircle open to the left (spiritus lenis) above base character)r)
semicircle open to the left under base character)1o)1
ç
cedilla)2c(2
ó
acute on base character/o/
double acute on base character/2o/2
à
gravis on base character</td>a</td>
double gravis on base character\2a\2
gravis with dot at the upper end on base character\3u\3
ā
horizontal line above base character-minus sign -a-
ā̄
two horizontal lines above base character-2minus sign -a-2
horizontal line under base character_underscore_n_
Double horizontal line under base character_1n_1
tilde ABOVE base character~e~
stronger curved tilde ABOVE base character~1
tilde UNDER base character+e+
semicircle opened to the TOP ABOVE base character!a!
semicircle opened to the BOTTOM ABOVE base character%a%
semicircle opened to the BOTTOM UNDER base character@a@
semicircle opened to the TOP UNDER base character@1k@1
circle ABOVE base character|u|
circle UNDER base character&s&
vertical line under base character$e$
hacek^g^
ĝ
circumflex^1g^1
"circumflex" under base character^2o^2
"hacek" under base character^3d^3
u
infinity symbol above base character"u"
"greater-than symbol" above base character>n>
cross under base character*a*
cross above base sign*1a*1
g’
apostrophe after base character'on the #-keyg'
inverted apostrophe after base character'1on the #-keya'1
elevated vertical line after base character'2on the #-keyg'2
tick after base character=k=
superscript number after base character\<n>0mask number with \ and put 0 after itc\20
IPA length character:2a:2
half IPA length character:3a:3
ᵃb
base character above the baseline0a0b
base character on the baseline, smaller than all other characters8n8d
ᵢn
base character below the baseline9i9n
upper or lower diacritics in brackets[<d>]Diacritic in brackets between square bracketsu[:] bzw. e[?]
base character above base character{<z>}elevated base character between bracesa{o}
base character below base character{1<z>}a{1o}

Special characters

In principle, these characters are equivalent to base characters, except that they cannot be combined with diacritics.

Character Description Beta code Example
·e̜kọ́ɳ
A dot, before or after the base character. Higher than the baseline..1.1e(ko?/n1

Special Blanks
(Regular blanks are represented by the character ␣ in this table)

Character Description Beta code Example
w‿d
blank with curve{␣}w{␣}d


(auct. Stephan Lücke | Florian Zacherl)

Tags: Tecnologia d'infurmaziun



Abreviaziuns  (Citar)



(auct. Beatrice Colcuc | Thomas Krefeld | Stephan Lücke)

Tags: Pagina-web



Archivaziun a lunga durada  (Citar)

Tut las datas dal project VerbaAlpina vegnan administradas uschia ch'ellas restan legiblas ed duvrablas per in spazi da temp uschè lung sco pussaivel. La perspectiva prendida en mira dal project cumprenda silmain plirs decennis, il concept, ch'è a la basa, è dentant orientà vers ina conservaziun senza limitaziun temporara.

En detagl vegnan resguardads ils aspects suandants:
1. Tgei instituziun(s) vegn(an) incumbensada(s) cun la preservaziun da las datas e dals purtaders da datas respectivs?
2. Documentaziun da la structuraziun da datas sco era da las relaziuns logicas tranter datas e categorias da datas (entitad-relaziun)
3. Documentaziun da la(s) codaziun(s) dals caracters duvrada(s)

Pliras copias da las datas da project duain vegnir archivadas tar pliras instituziuns differentas. Actualmain è prevesida a questa finamira la IT-Gruppe Geisteswissenschaften da la Ludwig-Maximilians-Universität Minca (ITG). Questa gruppa è attaschada al server d'archivaziun dal Leibniz-Rechenzentrum sco er al BAS Clarin Repository. Igl è planisà ultra da quai da depositar ulteriuras copias da segirezza tar autras instituziuns adattadas. L'archivaziun ha lieu en il ritmus da la gestiun da la versiun. I vegn mintgamai archivada la banca da datas cun tut las datas da project (modul VA_DB ensemen cun il model entitad-relaziun) sco er il framework per applicaziuns-web (VA_WEB), ch'è responsabel per la preschentaziun da las datas en l'internet (inclus la funcziunalitad respectiva) uschia ch'igl è pussaivel, silmain teoreticamain, da "resvegliar" mintga singula versiun en conturns da sistems operativs resp. software emulads correspundents. I vegn archivada ultra da quai la mediateca che cuntegna en emprima lingia fotos, films, datotecas da texts e documents sonors (modul VA_MT).

(auct. Stephan Lücke – trad. Susanne Oberholzer)

Tags: Tecnologia d'infurmaziun



Atlas linguistics e dicziunaris da las Alps  (Citar)

Da vest ad ost vegn il territori dialectal alpin perscrutà dals atlas suandants, per part anc betg cumplets:

  • Romania alpina: ALF, AIS, ALI, ALP, ALJA, ALEPO, CLAPie, APV, ALAVAL, ALD-I, ALD-II, ASLEF;
  • Germania alpina: SDS, VALTS, BSA, SONT, TSA, SAÖ;
  • Slavia alpina: SLA.

Il grond dumber na dastga dentant betg zuppentar las discrepanzas considerablas, parzialmain senz'auter surprendentas tranter ils singuls atlas. Uschia èn gist inquals atlas regiunals, sco p.ex. l'ALD-II u er il BSA , insumma betg interessads allas datas etnolinguisticas. Gist l'economia d'alp – che represchenta bain in dils sistems economics fundamentals dalla regiun alpina – na vegn tant sco tuttavia betg tematisada; en l'ALD-II datti bain (cuntrari al BSA) in stimulus 869 em>l'alpeggio 'Alm'/ la baita 'Sennhütte'. Ma gia concepts totalmain fundamentals da l'elavuraziun da latg sco SIGNUN (ita. casaro, caciaio), MULSCHER (ita. mungere), QUAGL (ita. caglio), SGRAMAR (ita. scremare) e da la tegnida da muvel sco STALLA (ita. stalla), PASTUR (ita. pastore), PASTGIRA (ita. pascolo) euv. mancan (cfr. il questiunari

(auct. Beatrice Colcuc | Thomas Krefeld – trad. Susanne Oberholzer)

Tags: Linguistica



Auturas ed auturs  (Citar)

Tut las contribuziuns scrittas sin la pagina da VerbaAlpina èn marcadas cun num. L'abreviaziun "auct." marchescha l'autur(a) d'ina contribuziun, l'abreviaziun "trad." il translatur/la translatura. La software vegn sviluppada essenzialmain da Florian Zacherl.

(auct. Thomas Krefeld | Susanne Oberholzer | Florian Zacherl – trad. Susanne Oberholzer)

Tags: Pagina-web



Cartografia  (Citar)

La cartografia è ina metoda da la geografia linguistica che n'è forsa betg dal tuttafatg incontestada, dentant bain cumprovada, pertge ch'ella serva medemamain per documentar sco per visualisar relaziuns spazialas (cf. contribuziuns en Lameli 2010). Las metodas usitadas sa differenzieschan cleramain en lur pregnanza; en il cas dad uschenumnadas chartas 'analiticas' vegnan reproducidas expressiuns (parzialas), uschia che la documentaziun stat fermamain en il center. La scuvrida da las relaziuns atgnamain spazialas tranter las furmas documentadas vegn surlaschada al lectur. Sin las uschenumnadas chartas cun puncts simbolics vegnan las relaziuns spazialas tranter ils singuls aspects d'expressiun illustradas directamain cun simbols 'sintetics'. Relaziuns quantitativas pon ins visualisar mo uschia. La cartaziun online cumbinescha omaduas metodas: a l'emprima egliada mussa ella bain chartas 'sinteticas', a la segunda egliada, suenter in clic sin il simbol, pussibilitescha ella dentant l'access a l'expressiun (parziala).
Il potenzial euristic da la cartografia è considerabel; perquai vegn offrì a l'utilisader da VerbaAlpina l'opziun da cumbinar e cumular differentas classas da datas d'ina categoria (p.ex. plirs tips da basa) u da las differentas categorias (p.ex. datas extralinguisticas e linguisticas) sin chartas sinopticas.

(auct. Thomas Krefeld – trad. Prisca Derungs | Daniel Telli)

Tags: Linguistica Pagina-web Context extralinguistic



Charta sinoptica  (Citar)

Questa funcziun pussibilitescha a l'utilisader da far ina tscherna da chartas singulas existentas e da fixar ellas sin chartas da cumbinaziun sinopticas tut tenor ses agens interess. Uschia pon vegnir visualisads territoris da derasaziun dad inqualas caracteristicas linguisticas ed extralinguisticas en connex. A medem temp datti la pussaivladad da fixar questas chartas sinopticas en stgalims differents da zoom, sch'in context local, sco p.ex. il Karwendel u il continuum dialectal occitan-francoprovenzal-piemuntais da las Alps occidentalas, duai vegnir documentà.

(auct. Thomas Krefeld – trad. Susanne Oberholzer)

Tags: Pagina-web



Code beta  (Citar)

Sa basond sin la terminologia dal Thesaurus Linguae Graecae (TLG), che ha sviluppà il concept correspundent a l'entschatta dals onns otganta per l'endataziun electronica da texts grecs vegls cun ils meds da tecnica da computer da lez temps, vegn designada la transcripziun da sistems da scrittiras duvrond exclusivamain segns ASCII sco "code beta" en connex da VerbaAlpina. La grafica suandanta illustrescha il proceder cun agid d'in exempel dal Sprach- und Sachatlas Italiens und der Südschweiz (AIS):





Cu ch'ins transpona la transcripziun fonetica tenor Böhmer-Ascoli duvrada en l'atlas linguistic en sequenzas da segns ASCII, i vegn differenzià al cumenzament tut simplamain tranter segn da basa e segns diacritics. Sch'in segn da basa è existent en il code ASCII, vegn el represchentà da sasez en il transfer (sco igl è il cas en il exempel sura). Directamain suenter il segn da basa vegn screts tut ils segns diacritics ch'èn liads al segn da basa. Mintga segn diacritic vegn remplazzà d'in segn ASCII spezial. L'attribuziun dals segns diacritics a segns ASCII è univoc a l'intern da VerbaAlpina; ella vegn documentada en tabellas spezialas en la banca da datas da VerbaAlpina. La tscherna da l'attribuziun è definida uschenavant che pussaivel dal princip da la sumeglientscha optica. Uschia vegn il crutschet sut u en il pled tu en l'exempel exprimì d'ina parantesa radunda che s'avra: tu(. Ils segns diacritics vegnan scrits, partind da lur urden tar il segn da basa, suenter il segn da basa en l'urden da sut a sura e da sanester a dretg. Pervia dal princip da la sumeglientscha optica succeda l'attribuziun da segns diacritics a segns ASCII independentamain da lur semantica specifica en la funtauna, q.v.d.: er sch'in crutschet sut il segn da basa ha in'autra significaziun fonetica en ina funtauna ch'en in'autra, vegn tuttina reproducì il crutschet d'ina parantesa suandanta en omadus cas. Las differenzas semanticas vegnan documentadas en tabellas da transcripziun specificas per mintga funtauna: ellas regleschan la conversiun dal code beta en la transcripziun d'output tenor IPA; la medema codaziun beta po pia manar a codaziuns en IPA cumplettamain differentas tut tenor funtauna.

Il proceder descrit ha blers avantatgs:
- la registraziun da datas po vegnir fatga cun in tempo relativamain aut sin tastaturas da standard ed è complettamain independenta dal sistem operativ,
- ils transcripturs n'han betg basegn d'enconuschientscha da sistems da transcripziun fonetics,
- inquals segns resp. segns diacritics pon vegnir endatads, independetamain dal fatg, sch'els sajan codads en Unicode u bet, e
- la registraziun da datas electronica ha lieu senza perdita d'informaziun.
Il code beta po vegnir transferì en bunamain tut auter sistem da transcripziun tras rutinas da substituziun. En connex cun talas conversiuns datti eventualmain perditas d'informaziun ch'èn dentant motivadas da l'esser dals sistems da transcripziun. Uschia differenziescha p.ex. la transcripziun fonetica tenor Böhmer-Ascoli differents grads d'avertura en ina granularitad che n'è betg prevesida en il sistem IPA.

(auct. Thomas Krefeld | Stephan Lücke – trad. Susanne Oberholzer)

Tags: Linguistica Tecnologia d'infurmaziun



Communicaziun scientifica en il web  (Citar)

VerbaAlpina po vegnir descrit sco conturn da perscrutaziun basà sin il web, orientà envers il spazi. Quest format vegn determinà da las cundiziuns da basa actualas che sa differenzieschan fitg considerablamain da la communicaziun scientifica tradiziunala. En tut las disciplinas che lavuran en moda 'classica' cun datas empiricas san ins distinguer trais fasas successivas:
  1. Il scienzià tschertga infurmants.
  2. Ils infurmants furneschan datas primaras.
  3. Il scienzià dat ina tscherta quantitad da las datas relevadas, ch'èn vegnidas selectadas e modelladas en vista a presumziuns teoreticas, vinavant ad in public essenzialmain scientific.
La communicaziun en las trais fasas è unidirecziunala e mira a publicaziuns concludidas en furma da cudeschs stampads.

Ils trais pass da la communicaziun scientifica tradiziunala

Las novas medias han revoluziunà las cundiziuns da basa per la communicaziun scientifica: l'unidirecziunalitad skizzada da la circulaziun d'infurmaziun è gist uschè abolida sco il liom da la rolla (INFURMANT, AUTUR, LECTUR) a persunas differentas; per princip po la medema persuna sa participar a la communicaziun en funcziuns che midan rapidamain. Da fund ensi midada è en reguard a la communicaziun la funcziun INFURMANT cunquai che la gestiun da las datas furnidas resta transparenta e po vegnir suandada da cuntin. L'INFURMANT daventa uschia il LECTUR da sias atgnas DATAS – tut independentamain dal fatg sch'el chapescha insumma l'intenziun scientifica. A medem temp sa preschenta ad el la pussaivladad da prender posiziun davart las datas sco AUTUR. Betg main radicalmain sa mida il status da las datas sezzas sut questas cundiziuns cunquai ch'ellas vegnan depostas en ina banca da datas per principi dinamica, da la quala il volumen e la structura restan suttamess a midaments.


Communicaziun scientifica sut las cundiziuns da l'internet

En quest senn èn concepids en VerbaAlpina secturs d'actividad differents ch'èn dentant stretgamain colliads tranter pèr.

(auct. Thomas Krefeld – trad. Susanne Oberholzer)

Tags: Pagina-web



Concept  (Citar)

La domena dals concepts (u: da l'onomasiologia) è multifara; trais domenas tematicas èn dadas:
- la vita da mintgadi tradiziunala
- l'ambient natiral
- la vita da mintgadi moderna.
Questas han dentant be in'impurtanza fitg generala per l'organisaziun da las datas. A nivel da la banca da datas èn plitost quels princips d'ordinaziun relevants che lubeschan a determinar las relaziuns tranter ils concepts singuls. En emprima lingia sa laschan dumbrar categorias da la vita da mintgadi cun concepts da grad d'abstracziun resp. da specificaziun uschia che resultan ierarchias taxonomicas. Tranter concepts che sa chattan sin nivels ierarchics differents existan

(1) Relaziuns d'inclusiun
rigurusas. Las relaziuns d'inclusion collian iperonims ed iponims en maniera che mintga definiziun d'in iponim cuntegnia e specifitgeschia la definiziun da ses iperonim. Per quai l'exempel dad ina categoria conceptuala:
  • iperonim: EDIFIZI
  • iponim da l'emprim nivel: TEGIA, STALLA, TSCHALER DA CHASCHIEL euv.
  • iponim dal segund nivel: TEGIA DA CRAP, TEGIA DA LAIN, TEGIA DA LAIN CUN FUNDAMENT DA CRAP euv.
Entant che mintga tegia euv. è era in edifizi, na vala evidentamain betg il cuntrari. Il concept mintgamai inclus è pli abstract ed uschenavant surordinà en la preschentaziun en furma da plantas (grafs).

Tranter ils concepts che sa chattan sin il medem nivel ierarchicamain existan percunter adina:
(2) Relaziuns d'exclusiun
Ina tegia n'è ni stalla ni tschaler da chaschiel.

Cumplettamain differenta è dentant la ierarchia che resulta, sche concepts cumplementars furman in connex da funcziun cumplex che sto era vegnir chapì sco concept. Qua sa discurra da
(3) Relaziuns part-entir.
Uschia appartegnan al concept cumplessiv ALP (entir) differentas secziuns: il TERREN, il MUVEL, ils EDIFIZIS, il PERSUNAL e las ACTIVITADS, en spezial l'ELAVURAZIUN DA LATG (parts). Relaziuns part-entir èn d'ina vart ierarchicas (sco las relaziuns d'inclusiun), ma da l'autra vart na sa basan ellas gist betg sin inclusiun definitorica, mabain sin exclusiun. Las plantas n'èn betg adattadas a lur preschentaziun.
Ins cumpareglia sco cas exemplaric il schema per la classificaziun conceptuala dal champ ECONOMIA D'ALP.



En la domena da las secziuns sa laschan danovaman enconuscher entirs e lur parts constitutivas. Uschia appartegnan ACTIVITADS, PROCESS, UTENSILS, RECIPIENTS, PERSUNAS ed EDIFIZIS (parts) differents a la PRODUCZIUN DA CHASCHIEL (entir).



Las relaziuns skizzadas tranter ils concepts sa spievlan en la significaziun da lur denominaziuns linguisticas (semantica) e particularmain era en midaments da significaziun: denominaziuns dad iponims pon vegnir transponidas ad iperonims u il cuntrari; medemamain pon transfers da denominaziuns tranter noziuns che s'excludan, ma che tutgan ensemen (metonimia), u relaziuns part-entir (meronimia) succeder. In cas exemplaric per quest èn ils concepts ch'èn colliads cun il tip da basa malg- en las varietads neolatinas differentas.







(auct. Thomas Krefeld – trad. Susanne Oberholzer)

Tags: Linguistica



Contact linguistic  (Citar)

Ins distingua tar il contact linguistic, al qual appartegna er il contact da varietads, dus dal tuttafatg differents tips, tut segund sch'i sa tracta – sin il nivel dal sistem linguistic – dad integrats ('emprests') stabels ed independents dal pledader ubain – sin il nivel dal pledader – da fenomens individuals. Quels pon perentant correspunder ad utilisaziuns abitualisadas u dal tuttafatg occasiunalas, uschenumnads switchings. Questa resalva sto ins er adina resguardar, sch'ins interpretescha materialias pli veglias en divers atlas, sch'in infurmant furnescha ina furma damanaivla dal standard u, en territoris bilings, ina furma da la segunda lingua. La differenza teoreticamain fundamentala è pli u main probabla, sch'ins considerescha las datas linguisticas, ella n'è però atgnamain mai evidenta. Mo l'augment dals infurmants, cun social media tuttavia in'opziun realistica, empermetta qua infurmaziuns crediblas.

(auct. Thomas Krefeld – trad. Prisca Derungs | Daniel Telli)

Tags: Linguistica



Conturn da perscrutaziun  (Citar)

Las incumbensas e las prestaziuns da VerbaAlpina pon vegnir attribuidas als secturs suandants:
(1) documentaziun ed analisa diacronica e etimologica dal stgazi da pleds dialectal ch'è valità sco caracteristic segund il rom onomasiologic;
(2) collavuraziun cun ils partenaris da project per il barat da datas reciproc e per l'analisa da las datas;
(3) da l'effectiv da datas, da texts analitics e da materials differents relativs al project adressads per part al public spezialisà, per part al lartg public.
Las funcziuns (1), (2) e (3) èn gia stadas activadas cun l'emprima versiun 15/1 e vegnan amplifitgadas cuntinuadamain. Duas ulteriuras funcziuns vegnan preparadas:
(4) la relevaziun da datas tras crowdsourcing;
(5) la fundaziun d'in laboratori da perscrutaziun ch'envida tut ils utilisaders interessads d'utilisar individualmain ils utensils geolinguistics sviluppads da VerbaAlpina (preschentaziuns cartograficas differentas, stgalims da tipisaziun differents e.a.) e da preschentar analisas e resultats novs, eventualmain er alternativs.

(auct. Thomas Krefeld – trad. Susanne Oberholzer)

Tags: Secturs d'activitad



Cooperaziun  (Citar)

La cooperaziun cun auters projects è fundamental per la concepziun da VerbaAlpina. Ella sa mussa en numerus contracts da collavuraziun cun partenaris da project. Sia realisaziun è dentant de facto betg adina sempla; ella vegn impedida da problems pratics

(auct. Thomas Krefeld – trad. Susanne Oberholzer)

Tags: Secturs d'activitad



Cronoreferenziaziun  (Citar)

En il concept general da VerbaAlpina è prevesida sco dimensiun supplementara – sper il princip fundamental da la georeferenziaziun – la pussaivladad da la cronoreferenziaziun che pussibilitescha er analisas da datas diacronas. Ina cronoreferenziaziun è pussaivla tant per il material linguistic collectà da VerbaAlpina sco er per il material extralinguistic. La precisiun da la cronoreferenziaziun variescha. En il cas da las datas d'atlas e pledaris datti ina cronoreferenziaziun implicita tras la data da la relevaziun u da la publicaziun. Datas dal crowdsourcing pon eventualmain vegnir fixadas cun l'exactadad d'in di. La cronoreferenziaziun è p.ex. relevanta, sche datas da differentas generaziuns d'atlas existan, sco p.ex. da l'AIS (1928-1940) sco er da l'ALD (1998-2012). La cronoreferenziaziun n'è anc betg implementada sco filter da retschertga sin l'interfatscha d'utilisader. La cronoreferenziaziun s'orientescha tenor pussaivladad als standards existents sco p.ex. ISO 8601 u TimeML e vegn administrada sco agen attribut da datas en VA_DB.

(auct. Katharina Knapp | Thomas Krefeld | Stephan Lücke – trad. Susanne Oberholzer)

Tags: Pagina-web



Crowdsourcing  (Citar)

Era sche gia bleras datas linguisticas relevantas davart ils champs tematics da VerbaAlpina èn avant maun (oravant tut en atlas e dicziunaris), èsi previs da relevar novas datas. Quai vegn fatg per (1) gulivar inconsistenzas tranter las funtaunas existentas, (2) eliminar largias resp. inexactadads e (3) marcar denominaziuns resp. apparats tradiziunals sco tals. Las relevaziuns novas na vegnan però betg fatgas cun la metoda classica da la retschertga al lieu, mabain cun ils meds che las medias socialas ans mettan en il fratemp a disposiziun. Retschertgas correspundentas vegnan savens subsummadas sut l'expressiun crowdsourcing. "Crowdsourcing ist eine interaktive Form der Leistungserbringung, die kollaborativ oder wettbewerbsorientiert organisiert ist und eine große Anzahl extrinsisch oder intrinsisch motivierter Akteure unterschiedlichen Wissensstands unter Verwendung moderner IuK-Systeme auf Basis des Web 2.0 einbezieht." (Martin/Lessmann/Voß 2008.
La referenza a la crowd è en baininqual grà malchapaivla, betg il davos, perquai che blers associeschan ella cun casualitad, laicatad e fidaivladad mancanta; las resalvas n'èn uschenavant betg dal tuttafatg nungiustifitgadas, perquai che retschertgas correspundentas sa drizzan pelvair ad ina massa indeterminada ed anonima dad interessents potenzials. Problems fundamentals sa dattan tant da vart dal purschider da projects scientifics sco da vart da l'adressat dal project (che po, ma na sto betg esser in laic): la purschida sto esser suffizientamain 'visibla' ed attractiva e l'adressat sto avair ina cumpetenza linguistica suffizienta e chapir avunda dal fatg. I dat differentas strategias dad ir enturn cun quai. Ins po empruvar d'accentuar il caracter divertent da la purschida e crear interfatschas ludicas sco p.ex. en il play4science; dentant pari suenter las experientschas ch'èn vegnidas fatgas là pli empermettent da communitgar als infurmants, en noss cas ils pledaders, ch'els gidian a la perscrutaziun directamain cun lur enconuschientscha linguistica e lur savida dal fatg (cf. la glista dals projects da la Citizen Science). Ins po valitar la cumpetenza cun dumondas da savida precisas, igl è dentant senza dubi pli segir da laschar confermar e validar las datas furnidas tras auters pledaders dals medems lieus. In project da pilot da success per il diever geolinguistic da crowdsourcing è l'Atlas zur deutschen Alltagssprache (AdA) da Stephan Elspaß e Robert Möller; el marchescha in mument decisiv sin la via a la geolinguistica digitala.

L'incumbensa concreta en VerbaAlpina è tschella da transcriver datas da funtaunas stampadas sco surtut atlas linguistics e pledaris e d'endatar ellas en furma structurada en ina banca da datas, tschella da verifitgar la correctezza da transcripziuns existentas u da tipisar material gia transcrit e d'attribuir el a lemmas lexicals. Nus beneventain er commentaris, p.ex. tar l'origin e la derasaziun da pleds resp. tips da pleds. VerbaAlpina s'interessescha ultra da quai fitg per material linguistic actual che n'è betg documentà en funtaunas publitgadas sco ils atlas linguistics e pledaris numnads. Tgi ha enconuschientscha d'in dialect pledà en la regiun alpina, è envidà d'endatar expressiuns spezialas da quest dialect en l'effectiv da datas da VerbaAlpina. Uschia daventa ei pussaivel d'enritgir d'ina vart l'effectiv da datas transmess da funtaunas stampadas e d'identifitgar ed observar d'autra vart p.ex. process dinamics da midada linguistica. Pli persunas sa participeschan uschia al project tant meglier funcziunescha. – En pli beneventain nus maletgs da objects tipics per las Alps, dentant er d'alps, tegias, flora, fauna, muntognas e furmas topograficas ensemen cun lur denominaziuns. Els pon vegnir memorisads en la mediateca.

Mintga utilisader survegn la pussaivladad – parallelamain a la collavuraziun sistematica tar VerbaAlpina – da drizzar en in agen conturn da perscrutaziun en noss susten che po vegnir duvrà principalmain per la collecziun da datas linguisticas, dentant senz'auter er per autras datas. L'unica cundiziun è che las datas sajan georeferenziablas. L'utilisader ha la pussaivladad da tegnair sut clav questas datas e da duvrar ellas exclusivamain sez u da cundivider l'access cun auters utilisaders per metter en discussiun las datas e pussibilitar commentaris. Be sch'uschè bleras datas sco pussaivel èn messas a disposiziun a la publicitad, po il potenzial da las tecnologias basadas sin bancas da datas e raits sa sviluppar cumplettamain.

(auct. Thomas Krefeld | Stephan Lücke – trad. Prisca Derungs | Susanne Oberholzer | Daniel Telli)

Tags: Secturs d'activitad



Cuntinuitad  (Citar)

La dumonda da la cuntinuitad da tradiziun ha in'impurtanza centrala reconstruind spazis da communicaziun plurilings. Ella sto vegnir tractada interdisciplinarmain en il senn dad ina moda da proceder dirigida da datas, inductiva. Schizunt cun forzas unidas da pliras scienzias èn dentant strusch da spetgar respostas pertutgant ils substrats preromans en la regiun alpina. Fitg meglier è la cundiziun da partenza areguard il substrat neolatin da las parts dal territori ch'èn entant da lingua tudestga e slovena. La midada da lingua dal neolatin al tudestg è schizunt ina constanta istorica che sa lascha observar perfin actualmain en Grischun. Il process entschaiva gia cun il collaps da l'infrastructura romana (l'onn 476); la perioda immediatamain successiva è da interess maximal per l'istorgia da la lingua; ella è dentant documentada en scrit ordvart stgarsamain uschia che la cooperaziun cun auters roms istorics, spezialmain cun l'archeologia, è indispensabla. Qua èn bain avertas anc grondas largias en la perscrutaziun, mo cun Weindauer 2014 èn almain vegnidas elavuradas las funtaunas archeologicas e onomasticas (6avel-8avel tsch.) da la Baviera Sura meridunala, da la zona enturn Salzburg sco er da la Val da l'En tirolaisa. Tenor quai pon ins excluder in'interrupziun d'urbarisaziun pli lunga, fundamentala tranter perioda romana e bajuvara ("eine längere, grundlegende Siedlungsunterbrechung zwischen Römer- und Bajuwarenzeit", Weindauer 2014, 248), pertge che tut cumprova per ina transiziun fluctuanta da la structura d'urbarisaziun da l'antica tardiva fin al temp medieval tempriv ("einen fließenden Übergang der Besiedlungsstruktur von der Spätantike zum Frühmittelalter", Weindauer 2014, 248). Tuttina resta ina differenza graduala tranter ils territoris numnads pertutgant la verificaziun empirica: quai che valeva prevalentamain en teoria pertutgant la relaziun da plazzas d'exchavaziun antic tardivas e dal temp medieval tempriv per la regiun prealpina bavaraisa {...}, chatta sia cumprova en ils territoris austriacs: las fundaziuns da lieus dal temp medieval tempriv dal 6avel tschientaner s'orientan quasi exclusivamain a l'infrastructura romana tardiva resp. – uschè lunsch ch'anc existent – a la structura da colonisaziun romana ("Was bezüglich des Zusammenhangs spätantiker und frühmittelalterlicher Fundstellen für das oberbayerische Alpenvorland noch überwiegend theoretisch galt {...}, findet in den österreichischen Gebieten seine nachweisliche Bestätigung: Die frühmittelalterlichen Ortsgründungen des 6. Jhs. orientieren sich fast ausschließlich an spätrömischer Infrastruktur bzw. – soweit noch vorhanden – an der romanischen Siedlungsstruktur", Weindauer 2014, 257).

(auct. Thomas Krefeld – trad. Susanne Oberholzer)

Tags: Linguistica



Datas d'entrada  (Citar)

En VerbaAlpina vegnan duvradas exclusivamain datas ch'èn georeferenziadas almain en il territori dad ina vischnanca politica, sche pussaivel dentant anc pli exactamain (sco p.ex. fotografias d'alps). Areguard las datas linguisticas ch'èn spezialmain impurtantas èn da distinguer dus tips: d'ina vart datas che derivan directamain dad expressiuns d'infurmants singuls – sco per exempel las cumprovas d'inqualas atlas linguistics, particularmain tschels neolatins, u er las cumprovas da la Bayerische Dialektdatenbank (BayDat); questas expressiuns vegnan decumposts en lur elements constitutivs, i uschenumnads tokens. Da l'autra vart cuntegnan inquals atlas, sco per exempel il SDS u er il 'VALTS, ed era tut ils dicziunaris betg naginas expressiuns da pledader, mabain furmas ch'èn gia vegnidas tipisadas dals publicaturs uschia ch'igl n'è betg pussaivel turnar fin als tokens.

(auct. Thomas Krefeld – trad. Susanne Oberholzer)

Tags: Linguistica



Datas extralinguisticas  (Citar)

Per la perscrutaziun inductiva dal spazi cultural èn las datas demograficas ed instituziunalas adina lura interessantas, sch’ellas èn era georeferenziablas. A quest tip da datas appartegnan las infurmaziuns pertutgant l'istorgia da colonisaziun, spezialmain quellas pertutgant l'appartegnientscha ad instituziuns ecclesiasticas e statalas. Ma era vias da traffic, en spezial ils pass, èn d'impurtanza fundamentala (cfr. charta).
Datas dal gener ecologic e geofisical èn adina relevantas, sch'ellas sa refereschan cleramain a l'istorgia da colonisaziun. Questa relaziun è per exempel evidenta en reguard a las zonas da vegetaziun che permettan u dumondan tschertas utilisaziuns (p.ex. presuppona l'economia d'alp autezzas sur il cunfin dal guaud http://www.slf.ch/forschung_entwicklung/gebirgsoekosystem/themen/baumgrenze/index_DE).

(auct. Thomas Krefeld – trad. Irina Lutz | Susanne Oberholzer)

Tags: Context extralinguistic



Denominaziun  (Citar)

Sut 'denominaziun' chapescha VerbaAlpina l'instanza idealisada d'in pled scrit, pledà u pensà che denominescha in u plirs concepts e referescha eventualmain a chaussas concretas. Enstagl d'in pled singul po er ina sequenza specifica da plirs pleds surpigliar questas funcziuns (uschenumnad polylexem. Cun reguard a la categoria 'concept' resulta ina uschenumnada relaziun m:n, en terms informatics; ina denominaziun polysema po denominar plirs concepts, al cuntrari po in concept vegnir denominà d'ina quantitad da denominaziuns sinonims.





(auct. Stephan Lücke – trad. Susanne Oberholzer)

Tags: Linguistica



Descripziun da concept  (Citar)

Ils concepts vegnan endatai en la tabella KONZEPTE (concepts) da la banca da datas suandantamain: sch'ina denominaziun per in concept exista, vegn questa endatada en il champ da banca da datas 'Name_R' (denominaziun rumantscha). Cura che la lexicalisaziun manca, quest champ resta vid. Independentamain da quai vegn il concept specifitgà pli exactamain resp. definì en il champ 'Beschreibung_R' (descripziun rumantscha). Quai succeda tenor ina moda da proceder fixada che vegn demonstrada a l'exempel dal concept 'CHANTA DA LATG' (ID_Konzept 610; identificatur dal concept en la banca da datas): il concept numnà vegn denominà cun in lexem specific, per consequenza vegn chanta da latg endata en il champ 'Name_R'. La descripziun prevesa la successiun ierarchica suandanta: utensil, diever, material, furma (ev.). Applitgà a quest concept resulta damai la descripziun suandanta: RECIPIENT, PER CONSERVAR IL LATG, DA METAL. Sche pussaivel resp. necessari duain vegnir observadas questas reglas supplementaras: ils dumbers dad 1 a 10 vegnan scrits en pleds, per exprimer in process, in'activitad euv. po u 'per+infinitiv' u 'per+artitgel+substantiv' vegnir duvrà. L'observaziun da quests musters pussibilitescha translaziuns analogas, la furmaziun da categorias independentas da la lingua sin differents stgalims d'abstracziun (-> RECIPIENTS ->RECIPIENTS PER LA CONSERVAZIUN ->RECIPIENTS DA METAL euv.), correcturas automatisadas resp. modificaziuns ed ina retschertga transparenta. Tut ils concepts vegnan endatai en quella moda per tudestg, talian, franzos, sloven e rumantsch.

(auct. Giorgia Grimaldi | Thomas Krefeld – trad. Susanne Oberholzer)

Tags: Tecnologia d'infurmaziun



Digital Object Identifier (DOI)  (Citar)

Il Digital Object Identifier (DOI) è in'adressa universalmain univoca e nunmidabla, tras la quala èn cuntanschiblas resursas electronicas sco p.ex. paginas-web. La cuntanschibladad è garantida er en il cas, sche p.ex. l'uschenumnà "Uniform Resource Locator" (URL) d'ina resursa sa mida. Quai funcziunescha tras in register da la fundaziun da DOI, en il qual è attribuì l'URL mintgamai actual d'ina resursa a mintga DOI. Cu che in URL mida, ha lieu ina midada correspundenta en il register da la fundaziun da DOI. Midadas ston vegnir communicadas a la fundaziun da DOI tras organisaziuns associadas (p.ex. bibliotecas) ch'avevan fatg registrar il DOI respectiv. La registraziun da VerbaAlpina en il register da DOI ha lieu tras il ["Referat Elektronisches Publizieren" da la biblioteca universitara da la LMU|http://www.ub.uni-muenchen.de/ueber-die-ub/kontakt/funktionsadressen/referat_e-publizieren/index.html]] che fa sezza la registraziun betg directamain tar la fundaziun da DOI, mabain tar DataCite che è sez commember da la fundaziun da DOI.

Il niz essenzial dal sistem da DOI è la citabladad persistenta da resursas electronicas. In citat da DOI mana a la gista resursa, er sche l'adressa en l'internet (l'URL) s'è midada. Il DOI da VerbaAlpina è doi:10.5282/verba-alpina; il 10.5282 è attribuì a l'organisaziun che ha registrà il DOI, en quest cas pia la biblioteca universitara da la LMU. Per ch'in citat, per exempel en in artitgel scienzià, mana directamain sin il portal da VerbaAlpina, sto il DOI vegnir integrà en l'URL da la fundaziun da DOI: http://dx.doi.org/10.5282/verba-alpina. Igl n'è dentant betg pussaivel da cuntanscher directamain tras il DOI resursas parzialas specificas sin il portal da VerbaAlpina (per exempel singulas datotecas en il modul da la mediateco da VerbaAlpina (VA_MT). Per mintga resursa parziala da VerbaAlpina fiss necessari in ulteriur DOI.

Bunamain la medema finamira sco il DOI ha l'uschenumnà Uniform Resource Name (URN), ed è la moda da funcziun è circa la medema. Igl è dentant pussaivel tar l'URN da registrar plirs URLs per ina resursa. Quai è interessant, sche resursas vegnan archivadas sin differents servers cun correspundentamain differents URLs (per minimisar ristgas da sperdita e maximar la persistenza). In tschert dischavantatg da l'URN cumpareglià cun il DOI è che il register da URN n'è betg gestiunà da in'unica instituziun, mabain decentralamain da differentas organisaziuns naziunalas. Per la Germania è quai l'incumbensa da la Deutsche Nationalbibliothek (DNB). Per quai ston ins clamar si il server da la DNB (in uschenumnà resolver) che gestiuna ils URNs. L'URN da VerbaAlpina è urn:nbn:de:bvb:19-verba-alpina-8, l'URL corrispundent cun il resolver da DNB che mana al portal da VerbaAlpina è http://nbn-resolving.de/urn:nbn:de:bvb:19-verba-alpina-8. Sco per il DOI n'èsi betg pussaivel per l'URN da cuntanscher directamain resursas parzialas specificas sin il portal da VerbaAlpina.



(auct. Stephan Lücke | Julian Schulz [ITG] – trad. Susanne Oberholzer)

Tags: Tecnologia d'infurmaziun



Digitalisaziun  (Citar)

Sut la noziun digitalisaziun na sa chapescha betg il diever simpel da computers per l'elavuraziun da datas electronica en il context da VerbaAlpina, mobain plitost ed essenzialmain l'accessibladad digitala a fund dal material tras la *structuraziun* e la categorisaziun sistematicas e transparentas.



En il project vegn en funcziun il model da datas relaziunal, en il qual las datas vegnan organisadas per princip en furma da tabella. Las tabellas consistan da lingias (= actas, tupel) e colonnas (= attributs, champs, caracteristicas); mintga tabella po vegnir amplifitgada en mintga direcziun agiunschend lingias e colonnas ulteriuras. Tranter las tabellas existan relaziuns logicas che pussibiliteschan colliaziuns utilas e preschentaziuns sinopticas correspundentas (uschenumnads "joins") da duas e pli tabellas. Per l'administraziun da las tabellas drova VerbaAlpina actualmain il sistem d'administraziun da la banca da datas MySQL. Las tabellas n'èn dentant betg liadas a quest sistem, ma pon da tut temp vegnir exportadas p.ex. en furma da text cun segns da separaziuns univocamain definiblas per cunfins da champ e d'actas (uschenumnads separaturs) ensemen cun ils nums da colonna e la documentaziun da las relaziuns logicas (model entitad-relaziun). La structura XML, ch'actualmain è frequentamain utilisada, na vegn betg applitgada en il champ operativ da VerbaAlpina. En il rom dal concept d'interfatschas è XML dentant definì sco format d'export.

Ultra la structuraziun logica da las datas è la codaziun dals caracters il secund concept impurtant en connex cun il chavazzin "digitalisaziun". Gist en reguard a l'archivaziun a lunga durada da las datas è questa tematica fitg impurtanta e sto vegnir gestida prevesentamain. Uschè lunsch che pussaivel s'orienta VerbaAlpina en quest context a la tabella da codaziun ed a las directivas dal consorzi Unicode). Las attribuziuns correspundentas vegnan documentadas en tabellas specialas, tras quai è ina conversiun posteriura en valurs Unicode, che vegnan ad exister pussaivlamain da quel temp, adina pussaivla.


(auct. Stephan Lücke – trad. Susanne Oberholzer)

Tags: Linguistica Tecnologia d'infurmaziun



Documentaziun  (Citar)

VerbaAlpina documentescha la variaziun dialectala a l'intern d'in spazi definì etnograficamain; il rom onomasiologic è trassà da tecnicas culturalas e furmas da vita ch'èn daventadas convenziuns sut las cundiziuns da l'ambient natiral e cultural mintgamai specificas. Las tradiziuns da perscrutaziun linguisticas na han betg pudì chapir tals spazis, per ils quals las Alps èn in cas prototipic perquai che ils roms parzials che s'occupeschan sistematicamain cun la constituziun da spazis, pia la geografia da las linguas resp. la dialectologia u er la geolinguistica – s'orienteschan bunamain senza excepziun a cunfins tschernids politics e/u linguistics. L'orientaziun spazial dals studis centrals ed en plirs reguards determinants fin oz po bain vegnida suandada (cfr. p.ex. l'AIS u il FEW), ma savens na vul ins betg approvar. Gist ils spazis culturals plurilings spezialmain fascinants, sco p.ex. il territori tranter costa adriatica montenegrina-albanaisa ed il Danubi, na vegnan betg en consideraziun da la perscrutaziun etablida manada da parameters naziunalfilologics. L' Atlante linguistico mediterraneo planisà ambiziunadamain vess pudì daventar in grond project normativ; ma el n'è mai vegnì ora il cumenzament.
VerbaAlpina ha en mira il territori alpin. Il project na vul dentant ni elavurar ils cunfins da lingua ni da dialects ni represchentar il mosaic da varietads limitadas ina cunter l'autra (dialects). Plitost vegn sviluppada ina geolinguistica plurilingua ch'examinescha quant enavant variantas specificas, numnadamain ils tips da denominaziun caracteristics per il spazi cultural alpin, èn cuminaivlas gist als dialects ed uneschan els eventualmain ultra ils cunfins da las famiglias linguisticas. La sumeglientscha relativa dals dialects locals resulta inductivamain da las datas sezzas. L'unica structuraziun fixada dal territori alpin ch'è ordavant mess sut, pertutga ils cunfins actuals tranter las trais grondas famiglias linguisticas (german, neolatin, slav).

Perspectiva

La distribuziun da las variantas en quests gronds spazis dialectals implitgescha pli u main veglias relaziuns da contact. La perspectiva dal project po esser per consequenza be ina perspectiva storica. VerbaAlpina na sa chapescha dentant betg sco contribuziun a l'istoriografia naziunala da las linguas involvidas en reguard a la regiun da perscrutaziun. Ei sa tracta plitost d'ina tentativa da reconstruir exemplaricamain la stratigrafia d'in spazi da communicaziun pluriling.

La moda da proceder è exclusivamain bottom up, quai vul dir sin la basa da datas ch'èn lcoalmain georeferenziablas. L'unitad da referenza minimala e valaivla by default è la vischnanca politica, pli exactamain in geopunct che representescha la vischnanca sco entira, u bain l'areal da vischnanca entir. En cas da basegn pon ins dentant precisar la georeferenziaziun fin a paucs meters.

Cartografia

Igl è surtut ina charta interactiva che porscha l'access a la documentaziun. Fin ussa vegnan duvradas be chartas cun puncts simbolics cun simbols interactivs per la visualisaziun. Igl è dentant in preparaziun ina cartografia cumplementara cun simbols d'areals interactivs sin la basa dals areals da vischnanca per meglierar la visualisaziun da las relaziuns quantitativas. Las chartas sinteticas interactivas marcan in progress substanzial da la visualisaziun da spazi linguistica ed umanistica perquai ch'ellas permettan da enritgir rappreschentaziuns fermamain abstrahadas ('sinteticas') cun infurmaziuns concretas localas ('analiticamain').

Preparaziun da datas linguistica

Tras l'activaziun ('clic') d'in simbol sin la charta s'avra ina fanestra cun las datas linguisticas mintgamai disponiblas per in lieu; l'exempel suandant mussa la denominaziun dal concept PAINTG a Ramosch (Engiadina Bassa)



Preschentaziun da las datas linguisticas en ina fanestra popup da la charta interactiva

Las datas vegnan reproducidas en moda fidaivla a las funtaunas (sco cumprova singula transcitta, sco en l'exempel sura, u en furma ortograficamain tipisada) ed attribuidas a tips pli generals; la categoria pli abstracta è il tip da basa ch'è definì etimologicamain. Proximamain vegnan vitiers renviaments a pledaris da referenza, sche pussaivel.

Filters

Plirs filters permettan a l'utilisader da far ina selecziun precisa e da rapreschentar ella cartograficamain. Il toc da charta mussà sura è part da la charta che cumpara tar la selecziun dal 'concept' PAINTG:




Filters da regulaziun da la charta interactiva

Gruppar e zavrar

Savens èn disponiblas gia numerusas expressiuns linguisticas en las categorias selecziunadas; la retschertga dal 'concept' PAINTG (cfr. l'ill. suandanta) dà 1448 cumprovas. Nus purschain la pussaivladad da gruppar e zavrar tut las expressiuns relevantas tenor criteris differents:



La funcziun da zavrada da la charta interactiva: concepts

In'opziun correspundenta exista er tar la retschertga da tips morfolexicals u tips da basa; surtut la zavrada tenor il criteri 'concept' è er interessant independentamain dal territori linguistic cumpiglià perquai ch'ella renda visibla la polisemia da mintga expressiun. Qua dus maletgs dal visur da la moda da procedere a l'exempel da malga:





I resultan las significaziuns suandantas ch'èn en relaziun cleramain metonimica ina cun l'autra:



Polisemia dal tip morfolexical malga

Funtaunas

Fin ussa èn stads analisads insaquants pledaris georeferenziabels, oravant tut dentant atlas linguistics. Per far quai han ins applitgà essenzialmain trais tecnicas:
    1. Material gia publicà sin chartas stampadas è vegnì transcrit danovamain cun in utensil specialmain sviluppà ed endatà en la banca da datas VA. Quai è il cas per ils plirs atlants  (SDS, AIS, TSA euv.).


    2. L'utensil da transcripziun sviluppà da VA

    3. Material gia publicà sin chartas stampadas ch'è dentant gia digital en l'original è vegnì convertì ed algoritmicamain transcrit danovamain per ch'el ha pudiu vegnir endatà en la banca da datas VA. Quest proceder è vegnì applitgà a l'ALD-II e l'ALTR.
    4. Material anc betg publicà d'auters projects vegn transcrit directamain dals formulars da retschertga resp. adoptà digitalmain; quai vala fin ussa surtut per datas dal SAO.

    Multidimensiunalitad

    Per ina chapientscha cumplessiva dals process istorics èsi absolutamain giavischaivel d'amplifitgar las datas linguisticas cun autras datas ch'èn istoricamain relevantas; quai sa VerbaAlpina far be fitg limitadamain; tuttina èn inqualas datas relevantas disponiblas. Il toc da charta suandant mussa en concentraziun sinoptica d'ina vart las
  • localitads cun inscripziuns latinas en la provinza Noricum ;
  • localitads cun inscripziuns latinas da la Rezia ;
  • toponims romans transmess da l'uschenumnada Tabula Peutingeriana a las viae publicae.
D'autra vart èn vegnids chargiads reflex da trais tips da basa latins, pli precisamain: dus latins ed in latinisà, ma probablamain preroman:
  • il tip da basa lat. casearia cun il senn 'tegia' en il Tirol dal Nord e dal Sid e spezialmain pregnantamain en il Tirol da l'Ost;
  • il tip da basa preroman baita cun il senn 'chasa' en la Slovenia al sid da Ljubljana;
  • il tip da basa lat. cellarium cun il senn 'tegia' en l'Austria Auta.


Charta sinoptica sin l'epigrafica latina, las localitads da la Tabula Peutingeriana ed ils tips da basa cellarium e baita en ina part dal spazi tudestg e sloven (cfr. la legenda sur la charta)

La congruenza nunsurvesaivla u silmain l'affinitad da las distribuziuns n'è probablamain betg casuala.



(auct. Thomas Krefeld – trad. Susanne Oberholzer)

Tags: Secturs d'activitad



Entitad-relaziun  (Citar)

Datas pon vegnir condensadas per princip ad uschenumnadas "entitads". I sa tracta da classas da datas che mussan mintgamai ina tscherta moda ed ina tscherta quantitad da caracteristicas specificas. Uschia pon per exempel las citads Trento, Innsbruck e Lucerna furmar ina classa "lieus", a la quala appartegnan las caracteristicas "num local", "grad da longhituda", "grad da ladezza", "stadi" e "dumber d'abitants". Ils singuls members d'ina tala classa sa differenzieschan tras valurs differentas da las caracteristicas che furman la classa.
En ina banca da datas relaziunala vegnan memorisadas entitads idealmain en tabellas mintgamai separadas, nua mintga colonna da tabella registra las valurs da mintgamai ina caracteristica specifica. Las lingias da tabella cuntegnan ils members da la classa da data (entitad) ch'èn individualas e sa differenzieschan in da l'auter tras la valur da caracteristica differenta. Quasi adina – ed uschia era tar VerbaAlpina – represchenta ina banca da datas relaziunala ina collecziun da entitads differentas (e cun quai tabellas), tranter las qualas existan relaziuns logicas. Uschia fiss per exempel l'entitad "infurmant", ch'è definida da las caracteristicas "vegliadetgna", "schlattaina", "lieu da naschientscha" e "domicil", colliada logicamain cun l'entitad "lieus" da tala moda che las valurs da las caracteristicas "lieu da naschientscha" e "domicil" hajan correspundenzas en l'entitad "lieus". Relaziuns tranter members da questas duas entitads resultan da las accordanzas da las valurs dad ina u pliras caracteristicas ch'èn congruentas en lur essenza. En il cas dà pudess resultar teoreticamain in'attribuziun da valurs identicas da las caracteristicas "lieu da naschientscha" e "domicil", tras las qualas pon vegnir attribuidas indirectamain ad in infurmant las geocoordinatas da ses lieu da naschientscha. Igl è facilmain d'enconuscher ch'en quest exempel pon sa manifestar problems en consequenza dad omonims. Per evitar problems sumegliants, èsi usità da duvrar dumbers entirs sco identificaturs (curtamain: "ID") che designan univocamain ils members dad in'entitad.
Il sistem skizzà da las entitads e da lur relaziuns logicas vegn denominà sco entitad-relaziun. Igl effektiv da datas collectà en ina banca da datas relaziunala è senza in'explicaziun da questas dependenzas existentas là be grevamain da chapir ed utilisar. Usualmain succeda l'illustraziun da l'entitad-relaziun en furma dad in schema grafic.
L'entitad-relaziun succumba durant las fasas da svilup ciclicas da VerbaAlpina (v. Gestiun da la versiun ad adattaziuns e cun quai midaments. A mintga versiun archivada da VerbaAlpina vegn agiuntà il model d'entitad-relaziun da la versiun da la banca da datas ch'è mintgamai a la basa en furma dad in diagram ER. Quest diagram vegn creà cun il program yEd e memorisà sco datoteca (GraphML-) e datoteca pdf. La grafica suandanta sa basa sin las entitads e relaziuns da la banca da datas VA_XXX en ses stadi actual (20.3.2015), na la represchenta dentant betg cumplettamain ed è da chapir be sco exempel d'illustraziun.





(auct. Stephan Lücke – trad. Susanne Oberholzer)

Tags: Tecnologia d'infurmaziun



Etimologia  (Citar)

La scuvrida dals stratums linguistics, la stratigrafia, presuppona l'etimoligisaziun. Il commentari etimologic parta mintgamai dal tip da basa ed ha trais finamiras:
- eruir la lingua d'origin da la basa lexematica;
- motivar pertge che tut ils tips colliads sut il tip da basa tutgan ensemen; persuenter èn decisivas las regularitads da la fonetica istorica e la plausibilitad semantica da las relaziuns da concept da basa;
- reconstruir las vias d'emprest en cas ch'il tip da basa fiss derasà en plirs territoris linguistics; uschespert che la lingua da l'etimon d'ina vart e quella da l'infurmant da l'autra vart na correspundan betg, vegn automaticamain constatà in contact linguistic.


(auct. Thomas Krefeld – trad. Prisca Derungs | Daniel Telli)

Tags: Linguistica



Etnolinguistica  (Citar)

"On ne peut pas faire l'histoire des mots sans faire l'histoire des choses" (Jaberg 1936, 23).
En la tradiziun da perscrutaziun romanistica, ma surtut italianistica è la dialectologia stada da l'entschatta, q.v.d. en Italia almain dapi Giuseppe Pitré, adina fitg stretgamain liada a las scienzas socialas, pli exactamain a la sociologia ed a l'etnologia. En questa perspectiva pon ins chapir l'entira geolinguistca schizunt sco rom parzial d'in 'etnoscienza' surordinada. Quest'expressiun che vegn messa qua sco translaziun dal talian etnoscienza (da l'englais ethnoscience) n'a dentant pudì s'etablir ni en Italia ni en Germania. En il Manuale di etnoscienza fitg perspicazi ed infurmativ da Giorgio Raimondo Cardona (Cardona 1995) stat:

"[...] il prefissoide etno- permette un'immediata 'etnologizzazione' di qualunque sottodisciplina [...]. L'inglese offre ancora un altro tipo di formazione, quella con folk- (folk-taxonomy), che ha però lo svantaggio di non essere atrettanto facilmente esportabile quanto il suo concorrente grecizzante.
Il termine con etno- copre però due cose distinte, nella letteratura: etnobotanica può significare:
a) una vera botanica scientifica, ma ritagliata sull'habitat, uso ecc. di una specifica etnia;
b) la scienza botanica posseduta da una specifica etnia.
Nel primo caso, il ricercatore è soprattutto un naturalista, che compie il suo lavoro consueto, anche se con una particolare attenzione alle denominazioni locali ecc.; nel secondo il ricercatore è piuttosto un antropologo conoscitivo, che studia come venga categorizzato il mondo naturale da una data etnia; dei dati naturalistici egli si servirà soprattutto per ancorare le classificazioni così individuate a referenti reperibili e riconoscibili anche per chi è esterno alla cultura studiata. [...]
Gran parte dell'analisi etnoscientifica si basa sull'analisi di enunciati della lingua del gruppo [...] " (Cardona 1995, 15 f.; emfasa en stampa grassa da TK)  

L'etnoscienza uschè skizzada è numnada en la tradiziun americana dals Stadis Unids er cultural anthropology (tud. Kulturanthropologie). Specialmain en il spazi germanofon han ins ultra da quai fatg ina differenza tranter Volkskunde per la perscrutaziun da cultura(s) indigena(s) e Völkerkunde per la perscrutaziun da culturas estras, spezialmain nuneuropeicas. En il preschent discurr'ins empè per il solit generalmain d'etnologia cun il sectur particular da l'etnologia europeica (en il senn da la Volkskunde). La denominaziun etnolinguistica n'è per consequenza betg univoca damai ch'ella vegn limitada savens a l'examinaziun linguistica da culturas nuneuropeicas (cfr. Senft 2003), schebain ch'ella na duess betg excluder tschellas europeicas. La separaziun categorica sa mussa en mintga cass adina dapli vana en reguard als moviments da migraziun en massa ed ampels.

Ina nunprecisiun en il passus da Cardona sto anc vegnir schliada; ella pertutga il 'prefixoid" etno- che è duvrà d'ina vart sco sinonim da l'engl. folk e d'autra vart en relaziun cun etnia. Cun folk (en folk-taxonomy euv.) vegn renvià ad enconuschientschas ed a convenziuns pertutgant la cultura dal mintgadi dals laics resp. nunscienziads ed exactamain en quest senn duess er etnia (resp. etno-) vegnir applitgà a cuminanzas culturalas areguard il mund dal mintgadi senza dentant implitgar ideas idealisidas d'omogenitad, d'arcaicitad, d'isoladadad sociala euv. La differenziaziun da Cardona (a vs. b) renvia en pli a duas perspectivas da perscrutaziun cumplementaras en las scienzias culturalas e socialas.

Recapitulond pon ins definir studis dialectologics en il senn da Cardona (er posteriuramain) sco 'etnolinguistics', sch'els releveschan ed analiseschan lur datas linguisticas en stretg connex cun la cultura dal mintgadi dals pledaders. En la tradiziun romanistica è quest'orientaziun vegnida stabilida dal Sprach- und Sachatlas Italiens und der Südschweiz (AIS) prototipic; ella segna senza dubi la pli gronda differenza ed il pli grond avantatg en confrunt cun l'(ALF) co Karl Jaberg menziunescha emfaticamain. Il passus è instructiv en reguard a l'istorgia da la scienza e gudogna da vegnir relevà perquai ch'el mussa co ils auturs da l'AIS sa posiziunavan sasez:

"L'importance des «choses» n'a pas échappé à l'esprit de Gilliéron [...] Que Gilliéron ait complètement négligé ce point de vue dans la conception de l'Atlas et qu'il n'en ait tenu compte qu'en passant dans ses autres publications, c'est un fait d'autant plus étrange qu'il connaissait fort bien les «choses» et s'y intéressait passionnément. A-t-il approuvé l'enseignement que Ferdinand de Saussure a tiré de ses incursions dans les domaines limitrophes de notre science, à savoir  que la «linguistique a pour unique et véritable objet la langue envisagée en elle-même et pour elle-même», principe qui, malgré l'admiration que j'ai pour le grandsavant genevois, m'a toujours semblé singulièrement rétrécir le champ d'action du linguiste." (Jaberg 1936, 27 f.)

Jaberg demussa explicitamain e tuttafatg cun bun dretg ch'il structuralissem da la tradiziun da Saussure mantegn gist en quest punct ideas neogrammaticas; dal punct da vista da la geolinguistica contemporana vegn la tentativa da guardar la lingua sco 'modul' isolabel segiramain betg visa sco in nov paradigma, mabain schizunt sco tradiziunalistic:

"La conception du Petit Atlas phonétique du Valais roman [medemamain da Gilliéron; TK] et celle de l'Atlas linguistique de la France remontent à une époque qui était encore sous l'empire des néogrammairiens, et on sait ce que les néogrammairiens doivent aux sciences naturelles. Ce n'est certes pas un hasard que le Cours de linguistique générale s'en ressente également. M. Jud et moi, nous avions pas ces attaches avec les néogrammairiens, Gilliéron lui-même nous avait aidés à les rompre. Nous étions en revanche fortement impressionnés par les brillants articles de Meringer et de Schuchardt. La réalité des choses était autours de nous. Nous avions nous-mêmes parcouru les pays romans ; nous avions recueilli sur le terrain des observations ethnographiques et folkloriques. Comment en rester aux mots? Tout en sauvegardant le caractère essentiellement linguistique de notre ouvrage, nous croyions devoir fournir à l'historien des mots les données nécessaires pour se faire une idée des choses, afin qu'il ne bâtisse pas dans le vide." (Jaberg 1936, 28).
       

Normativa per la tradiziun etnolinguisticamain orientada da la dialectologia taliana è il studi resultà d'observaziun participanta da Hugo Plomteux 1980 sin la Cultura contadina in Liguria. Etnolinguisticamain fitg bain analisada, en cumparaziun cun autras regiuns forsa schizunt la meglra analisada è la Sicilia. Ins sto menziunar surtut: Fanciullo 1983 e plirs studis impurtants ch'èn naschids en connex cun l'Atlante linguistico della Sicilia; ils titels suandants infurmeschan sin las tecnicas culturals e tradiziuns mintgamai analisadas: Bonanzinga/Giallombardo 2011, Matranga 2011, Sottile 2002 e Castiglione 1999.

(auct. Thomas Krefeld – trad. Susanne Oberholzer)

Tags: Linguistica Context extralinguistic



Famiglias da linguas en las Alps  (Citar)

En il territori da la Convenziun da las Alps e pia en il territori da perscrutaziun da VerbaAlpina vegnan discurridas tradiziunalmain linguas da trais famiglias da linguas. Tut trais vegnan represchentadas da continuums dialectals, il grad da distincziun dals quals dependa evidentamain era da l'extensiun da lur territori da derasaziun. La fragmentaziun da la zona romanofona è pli gronda che tschella da la zona germana e tschella anc ina giada è pli gronda da tschella slava. Da la situaziun dialectala informan ils atlas linguistics spezialisads. In VerbaAlpina, ils puncts da relevaziun dals atlas differents vegnan colliads ad ina rait plurilingua cumplessiva. A nivel da las linguas naziunalas surordinadas resp. linguas minoritarias ch'èn implementadas regiunalmain è dentant be la Romania alpina sutdividida ulteriurmain. Pertge che ultra il franzos ed il talian èn uffizialmain renconuschids sco linguas naziunalas u linguas minoritarias en Svizra il rumantsch ed in Italia l'occitan, l'arpitan (u francoprovenzal) ch'è uffizialmain renconuschid en la Val d’Aosta, il ladin da las Dolomitas ed il friulan. En la Slavia alpina ed en la Germania alpina exista mintgamai be ina lingua da standard. Per quai che pertutga il tudestg pluricentric èn da distinguer almain per la Svizra, la Germania e l'Austria varietads da standard naizunalas coexistentas.

(auct. Thomas Krefeld – trad. Susanne Oberholzer)

Tags: Linguistica



Format da las datas  (Citar)

v. Modellaziun da las datas

Tags: Tecnologia d'infurmaziun



Fotografias  (Citar)

La mediateca da VerbaAlpina cuntegna ina collecziun vasta, permanentamain creschenta da fotografias georeferenziadas. Questas adempleschan ina finamira dubla: d'ina vart renvian ellas a referents concrets cun tut lur particularitads idiosincraticas che pon esser fitg marcantas surtut tar edifizis. D'autra vart duain las fotografias illustrar in concept uschè evidentamain sco pussaivel e daventar uschia la basa per la relevaziun d'autras denominaziuns dal concept. La finamira da questa funcziun n'è perquai betg da reconuscher il referent specific, pia ina tegia d'alp definida. Quai fuss schizunt plitost disturbant, pertge ch'ils infurmants han la tendenza da furnir en quest cass il num propi da l'alp, e betg las denominaziuns dal concept. Questa ristga è dentant survesaivla: ina malenclegientscha substanziala resulta atgnamain be en cas che l'infurmant reconuscha persunas enconuschentas. En quest cas attiran las caracteristicas individualas tut la concentraziun dal contemplader uschia che la persuna represchentada vegn numnada spontanamain ed involutarmain cul num ("quai è bain il Willi!") – e betg en la funcziun ch'el exercitescha sin la fotografia (SIGNUN). Per propi fuss per consequenza pli cunvegnent il diever da dissegns idealisads enstagl da fotografias d'objects concrets per relevar las denominaziuns. Ma quai na gartegia betg pervia da la mancanza da musters correspundents. Tut las represchentaziuns da referents èn colliadas tras la banca da datas cun las categorias "concept" e "denominaziun".

(auct. Thomas Krefeld | Stephan Lücke – trad. Susanne Oberholzer)

Tags: Context extralinguistic



Funtaunas  (Citar)

En VerbaAlpina, funtaunas fetg differentas vegnan manadas ensemen. Igl è da distinguer tranter funtaunas gia publitgadas (atlas linguistics, dicziunaris, monografias da singuls lieus) d'ina vart e novas funtaunas che vegnan eruidas per l'emprima giada dal project sez da l'autra vart. A questas funtaunas novas appartegnan tant datas relevadas da collavoraturs, sco p.ex. Beatrice Colcuc, sco talas datas, cun la qualas la crowd, qvd. pledaders individuals e betg enconuschents en persuna, contribuescha al project. I vegnan en dumonda sulettamain funtaunas che furneschan datas linguisticas gia georeferenziadas u silmain georeferenziablas. Questas datas ston però vegnir tractadas sistematicamain en maniera differenta en vista a la tipisaziun. Externaziuns transcrittas exactamain en furma fonetica vegnan preschentadas da VerbaAlpina sco 'cumprova singula'. Igl è raschunaivel da gruppar questas cumprovas singulas tenor tscherts criteris ('tipisar'). Las datas che vegnan purschidas en furma ortografica da la funtauna, pon vegnir consideradas sco tipisadas d'emprim ennà perquai che questa furma da codificaziun tschessenta fitg blera varianza fonetica. VerbaAlpina n'inditgescha betg mo la funtauna, mabain precisescha era il status sistematic da la data linguistica correspundenta ('cumprova singula' vs. 'tip fonetic') che la funtauna furnescha. I na valan betg sco funtaunas ils pledaris da referenza, cun ils quals ils tips morfolexicals vegnan verifitgads lexicograficamain e colliads cun in link en il cas ideal. Tar quai ils exempels suandatns:

(1) La funtauna furnescha ina cumprova singula:

Cumprova singula:  [a̠lpˈejo̞] – lieu: Bassano del Grappa – funtauna: ALD-II 848_1, 181 (Valrovina)
Tip fonetic: (betg tipisà)
Tip morfolexical: alpeggio (neolat. m.)
Tip da basa: alpe; cfr. DELI 42
Concept: ALP

(2) La funtauna furnescha in tip fonetic:

(Nagina cumprova singula a disposiziun) – lieu: Adelboden
Tip fonetic: Anke – funtauna: SDS V_179_1, BE104
Tip morfolexical: Anke (gem. m.), cfr. Idiotikon 1, 341 ss.
Tip da basa: anko; cfr. Kluge 2001, 47
Concept: PAINTG

(3) La funtauna in tip morfolexical:
(Nagina cumprova singula a disposiziun) – lieu: St. Peter-Pagig
Tip fonetic: Putter – funtauna: SDS V_179_1, GR22
Tip morfolexical: Butter (gem. n.), cfr. Idiotikon s. v. [[Butter,  1, 341 ss. – funtauna: SDS V_179_1, GR22
Tip da basa:  butyru(m); cfr. DELI 178
Concept: PAINTG

(4) La funtauna furnescha in tip morfolexical che bain exista en il tudestg standard, ch'è dentant collià ad in auter concept:

Tip morfolexical: Pelz Duden s.v. Pelz (betg per quest concept); Idiotikon s.v. Belz P-, 4, 1222 – funtauna: SDS V_162_1
Concept: PEL SIN IL LATG, TAR IL SFRADAR SUENTER IL BUGLIR

(auct. Thomas Krefeld | Stephan Lücke – trad. Susanne Oberholzer)

Tags: Pagina-web



Geolinguistica analoga  (Citar)

Las dimensiuns da savida che fan part da l'orizont tematic da VerbaAlpina, qvd. CHAUSSAS, CONCEPTS e PLEDS, vegnan colliadas per il solit fitg stretgamain e savens en maniera nunclera en la moda da presentaziun analoga da la geolinguistica tradiziunala. In cas exemplaric è la charta 1192a da l'AIS LA CASCINA DI MONTAGNA. Il titel da la charta ha en emprima lingia il status dad in concept, numnadamain EDFIZI, "wo ein gut ausgebildeter Käser (‘Senn’) mit Hilfspersonal die Milch sachgemäss zu Käse, Butter, Zieger verarbeitet" (translaziun: "nua ch'in chaschader bain scolà ('signun') elavura il latg en moda adequata en chaschiel, paintg, tschigrun cun persunal auxiliar"). En pli vegn ins a savair ch'i sa tracta d'in iperonim, pertge ch'inqualas tegias servan a medem temp da deposit per latg e chaschiel fertant ch'en auters cas stattan tschalers da latg e da chaschiel spezials a disposiziun per quai; tschels pon anc ina giada esser agiuntads u isolads e vegnan savens traversads dad in curs d'aua. Ultra da quai è la "meist massive steinerne Sennhütte" (translaziun: "la tegia per ordinari massiva da crap") da differenziar dad ina da lain euv. I dat, cun auters pleds, in'entira tipologia da concepts subordinads e pli specifics senza ch'igl è adina cler en detagl tge tegia è manegiada cun il pled mintgamai cumprovà sin la charta. Il concept en il titel da la charta è damai savens specifitgà memia pauc ed i na po nagliur vegnir exclusa l'existenza dad autras denominaziuns per tegias pli specificas; ils vocabularis da dialect conferman quest'impressiun fitg regularmain. A medem temp sa preschentan auters concepts che n'èn betg iponims da TEGIA: TSCHALER DA LATG e TSCHALER DA CHASCHIEL; plinavant renviesch'ins en la medema legenda a l'existenza frequenta da stallas (per animals differents, era per portgs), pia ad in terz concept. Denominaziuns per quests ulteriurs concepts na vegnan normalmain betg registradas en las chartas topograficas, mabain a l'ur en furma da glistas che mussan il pli be cumprovas per paucs lieus. A medem temp datti betg darar pleds polysems en las glistas che denominan concepts cumplettamain differents en ils singuls lieus. Ins confruntia il gener kort ch'è cumprovà en la glista per il concept da STALLA D'ALP en ils lieus AIS 107 e 109, schebain ch'el denominescha in concept totalmain different en ina da las duas cumprovas (punct 109), numnadamain CHAUMA E LIEU DA MULSCHER PER MUVEL SPER LA TEGIA D'ALP.



Talas inconsistenzas ston vegnir eliminadas absolutamain tar il relevament digital da datas; igl è ina necessitad imperativa da separar cleramain las dimensiuns dal cuntegn numnadas, per uschè da dir la deconstrucziun sistematica da l'infurmaziun purschida.



Suenter quest process pon tut las infurmaziuns vegnir clamadas e visualisadas da la banca da datas en categorias consistentas e quasi quala cumbinaziun ch'i saja.


(auct. Thomas Krefeld – trad. Susanne Oberholzer)

Tags: Linguistica



Geolinguistica plurilingua  (Citar)

Igl appartegna a las finamiras da quest portal da stgalprar la forza pregnanta dal contact linguistic e spezialmain ses cundiziunament etnolinguistic en il svilup dal territori linguistic alpin. La concepziun da la banca da datas vegn a permetter da represchentar ils emprests registrads era quantitativamain en lur cumulaziun locala, pertge ch'els resultan automaticamain, cura che l'appartegnientscha da l'infurmant ad ina da las trais famiglias da linguas na concorda betg cun tschella da l'etimon.
Igl èn trais famiglias da linguas che marcheschan il territori alpin dal temp modern en furma da continuums da dialect ch'èn differents areguard lur extensiun e surtut areguard lur differenziaziun; las zonas da derasaziun da las trais famiglias da linguas na sa laschan betg represchentar en stadis naziunals specifics cfr. territoris linguistics actuals. Il german è represchentà da varietads alemanas e bavaraisas che vegnan attribuidas a la lingua tudestga pluricentrica; il rapport cuminaivel a la varietad da standard svizra, tudestga ed austriaca n'exista atgnamain dentant betg pli en pliras inslas linguisticas gualsras e bavarais veglias (cimbricas) al sid da las Alps.
Cuntrari a la part dal territori da lingua germana pon ins attribuir las varietads dal continuum neolatin a pliras linguas; ultra il franzos ed il talian sa tracta i – a norma da la legitimaziun politica en Svizra ed in Italia – da l'occitan, il francoprovenzal, il retorumantsch (rumantsch dal Grischun), il ladin da las Dolomitas ed il friulan.
Il slav è rappreschentà dals dialects slovens che na vegnan discurrids betg mo en Slovenia, mabain era en insquantas vischnancas talianas ed austriacas. I n'appartegna dentant betg a las finamiras da VerbaAlpina da descriver ils dialects dal territori alpin uschè cumplet sco pussaivel, da stgalprar ils cunfins da dialect locals u regiunals e da preschentar uschia il spazi per uschè da dir sco mosaic da varietads. Plitost duessan sa mussar tras la disposiziun spaziusa gist quests segns caracteristics (surtut lexicals) ch'èn derasads ultra ils cunfins singuls da dialect u lingua faschond resortir uschia ils tratgs cuminaivels etnolinguistics.





Cunquai che dialects furman en sai sistems linguistics cumplets, pon ins pertutgant la retschertga cuminaivla dals trais continuums 'geneticamain' differents affirmar che il contact linguistic vegn perscrutà qua en furma dad ina geolinguistica plurilingua ((cf. en detagl Krefeld 2018d).

(auct. Thomas Krefeld – trad. Susanne Oberholzer)

Tags: Linguistica



Georeferenziaziun  (Citar)

La georeferenziaziun è in criteri d'ordinaziun da las datas administradas in VerbaAlpina substanzial; i vegnan applitads grads da longhituda e da ladezza. L'exactadad da questa referenziaziun variescha tut tenor il tip da datas, i vegn visada dentant ina referenziaziun uschè exacta sco pussaivel, cun precisiun dad in meter. En il cas da las datas linguisticas d'atlas e dicziunaris è normalmain mo ina referenziaziun approximativa tenor il toponim pussaivel, en il cas da datas p.ex. archeologicas percunter èn pussaivlas georeferenziaziuns exactas enfin il meter. I pon vegnir memorisads puncts, lingias (sco vias, flums e.s.) e surfatschas. Per la georeferenziaziun vegn duvrà surtut l'uschenumnà format WKT (https://en.wikipedia.org/wiki/Well-known_text) che vegn transferì en in format MySQL specific en la banca da datas da VerbaAlpina tras la funcziun geomfromtext() (https://dev.mysql.com/doc/refman/5.7/en/gis-wkt-functions.html e vegn memorisà uschia. La sortida en format WKT succeda tras la funcziun MySQL astext().
Il retagl da referenza da la georeferenziaziun è la rait da las vischnancas en il territori alpin che pon vegnir edidas u sco surfatscha u sco punct, tut tenor basegn. La basa per la georeferenziaziun èn las lingias da cunfin da las vischnancas che VerbaAlpina ha survegnì da siu partenari Convenziun da las Alps; las datas correspundan circa al stadi da 2014. In'actualisaziun permanenta da questas datas, che sa midan mintgatant pervia da refurmas da l'administraziun betg raras, è nunnecessaria perquai ch'i sa tracta be d'in rom da referenza geografic tenor l'opiniun da VerbaAlpina. La preschentaziun da punct dal retagl da vischnancas vegn deducì cun agid dad algoritmus dals cunfins da vischnancas ed è pia secundara. Ils puncts da vischnancas eruids rapreschentan ils puncts centrals geometrics da las surfatschas da vischnancas e marcheschan maximalmain per cas la chapitala u schizunt il center da la vischnanca. En il cas da basegn pon tut las datas vegnir projectadas separadamain u cumulativamain sin il punct da vischnanca eruì. Quai è il cas per exempel per las datas linguisticas d'atlas e dicziunaris.
Ultra dal retagl da referenza dals cunfins da vischnancas georeferenzià exactamain vegn preschentà in retagl quasi georeferenzià en furma cun structuras da patgnas (a partir da versiun 16/1) che reproducescha bain la posiziun approximativa da las vischnancas ina cun l'autra, che assegna dentant a medem temp ina surfatscha idealisada a mintga territori communal cun mintgamai la medema furma e dimensiun.

Cun quai vegnan purschidas metodas da cartaziun alternativas che han omaduas lur avantatgs e dischavantatgs e ch'offreschan er omaduas in tschert potenzial sugestiv grazia a lur potenza figurativa: la preschentaziun topografica porscha ina meglra idea da la spazialitad concreta cun ses profils da territoris, traversadas da val, sortidas da val nunaccessiblas euv. savens fetg spezials. La charta da patgna pussibilitescha encunter ina visualisaziun pli abstrahada da las datas perquai ch'ella gulivescha las extensiuns da las surfatschas da vischnanc sco er aglomeraziuns resp. abitadis sparpagliads. Quai è particularmain util per las chartas quantitativas pertge che la dimensiun da la surfatscha crea involuntarmain l'impressiun da da paisa quantitativa gia tar la percepziun.


(auct. Thomas Krefeld | Stephan Lücke – trad. Susanne Oberholzer)

Tags: Linguistica Tecnologia d'infurmaziun Context extralinguistic



Gestiun da la versiun  (Citar)

VerbaAlpina consista dals moduls suandants:

-VA_DB: effectiv da datas da la banca da datas (MySQL) dal project (va_xxx)
-VA_WEB: code da program da l'interfatscha web dal portal da project www.verba-alpina.gwi.uni-muenchen.de cumprais la banca da datas Wordpress respectiva (va_wp)
-VA_MT: datotecas da medias (fotos, films, texts e documents sonors) che sa chattan en la biblioteca da medias da l'interfatscha web

Tut ils trais moduls furman in'unitad consistenta cun colliaziuns e dependenzas vicendaivlas e na pon betg esser distatgads in da l'auter per consequenza. Durant la durada dal project vegn "schelà en" (per uschia dir) il status mintgamai actual dals moduls VA_DB e VA_WEB simultanamain en furma dad ina copia electronica tuts sis mais, il 15. da zercladur ed il 15. da december mintga onn. Questas copias scheladas survegnan numers da versiun tenor il schema [onn chalendar]/[numer current] (p.ex. 15/1). La versiun VA mintgamai productiva survegn la denominaziun XXX.

La creaziun da copias da la mediateca VA (VA_MT) è impedida pervia da la dimensiun usualmain enorma da datotecas da medias. Per quest motiv na vegn betg creada ina copia da quest modul en connex cun il process da la gestiun da la versiun. Elements ch'ein vegnids archivads ina giada en la mediateca VA na pon perquai betg vegnids eliminads ordlonder, apaina che era mo ina suletta versiun VA è colliada ad els.  

En il portal da project datti la pussaivladad da midar tranter la versiun VA mintgamai "productiva", e perquai suttamessa a modificaziuns cuntinuantas, e las versiuns archivadas, "scheladas en". I vegn visualisà en il portal da project tras ina coluraziun adattada dal fund davos resp. da tscherts elements da cumond, sch'ins sa chatta en la versiun productiva u en ina versiun archivada da VA. *Unicamain* las versiuns archivadas da VA dastgan vegnir citadas.

Illustraziuns da cuverta da versiuns precedents da VerbaAlpina:

15/1

15/2

16/1

16/2

17/1

17/2

18/1

18/2

19/1



(auct. Stephan Lücke – trad. Susanne Oberholzer)

Tags: Tecnologia d'infurmaziun



Gruppar e zavrar  (Citar)

Savens èn gia disponiblas numerusas expressiuns linguisticas en las categorias che pon vegnir selecziunadas sin la 'charta interactiva'; uschia dà la retschertga dal 'concept' PAINTG (cfr. l'ill. suandanta) 1449 cumprovas. Nus purschain per quai la pussaivladad da gruppar e zavrar tut las expressiuns relevantas tenor criteris differents:

BUTTER_sortieren
Ina zavrada tenor tips da basa mussa areals da derasaziun che surpassan cunfins linguistics, qua il tip neolatin butyru(m) en il territori linguistic tudestg ed il tip tudestg Schmalz en il territori linguistic neolatin.

SCHMALZ_BUTYRU
  • tip da basa Schmalz (111 cumprovas)
  • tip da basa butyru(m) (913 cumprovas)
In'opziun correspundenta resulta er da la retschertga da tips morfolexicals; surtut la zavrada tenor il criteri 'concept' è er interessant independentamain dal territori linguistic cumpiglià perquai ch'ella renda visibla la polisemia da mintga expressiun. Qua dus maletgs dal visur da la moda da proceder a l'exempel da malga:

malga_sortieren
I resultan las significaziuns suandantas ch'èn en relaziun cleramain metonimica ina cun l'autra:

Malga_Karte Polisemia dal tip morfolexical malga

(auct. Thomas Krefeld – trad. Susanne Oberholzer)

Tags: Pagina-web



Infurmant  (Citar)

Il term infurmant sa chapescha tecnicamain en VerbaAlpina, pertge ch'el cumpiglia duas chaussas differentas: en ils atlas èn per il solit tut las datas linguisticas transparentas fin il pledader sez; en la banca da datas èn quests infurmants identifitgabels tras in numer individual (ID). Plinavant èn ils infurmants cronoreferenziads tras l'onn da la relevaziun e georeferenziads tras il lieu da la relevaziun. En ils dicziunaris georeferenziabels en cumparaziun èsi normalmain nunpussaivel d'identifitgar pledaders concrets. Per raschuns tecnicas causadas da la banca da datas vegnan attribuids numers d'identificaziun er a las funtaunas da quest gener: a mintga funtauna vegn attribuì un numer, sco sch'ella fiss in infurmant determinà. Scadin infurmant è attribuì ad ina famiglia da linguas; quest'assegnaziun da lingua vegn transponida automaticamain a tut las datas linguisticas originaras da quest infurmant.

(auct. Thomas Krefeld – trad. Susanne Oberholzer)

Tags: Pagina-web



Licenziament  (Citar)

Ils moduls da VerbaAlpina (VA_DB, VA_WEB e VA_MT) e las datotecas lien èn essenzialmain suttamess a las licenzas da Creative Commons suandantas:




CC BY-SA 3.0 DE ((http://creativecommons.org/licenses/by-sa/3.0/de/; "menziun dal num, transmissiun sut las medemas cundiziuns") (dependent da l'object) resp.




CC BY-NC-SA 3.0 DE (http://creativecommons.org/licenses/by-nc-sa/3.0/de/; "menziun dal num, betg commerzial, transmissiun sut las medemas cundiziuns").

Singulas datotecas da medias en il modul VA_MT che VA ha survegnì u cumprà da funtaunas da datas externas pon è esser suttamessas al copyright. Ils objects en il modul VA_MT vegnan individualmain annotads cun segns distinctivs correspundents.

Il sistem da licenziament sco er ils dretgs d'access da las differentas gruppas d'utilisaders da VA vegnan documentads da la grafica suandanta:





(auct. Stephan Lücke – trad. Susanne Oberholzer)

Tags: Tecnologia d'infurmaziun Pagina-web



Lingua  (Citar)

L'interfatscha da quest portal vegn ins a pudair clamar si en pliras linguas da standard, numnadamain (en successiun alfabetica) englais, franzos, talian, rumantsch (rumantsch grischun), sloven e tudestg. En il cas dal tudestg ston ins mintgatant quintar cun variantas da standard svizras ed austriacas tut tenor autur/a. Independentamain da l'explicaziun linguistica elegida ha l'utilisader dentant adina access a tut las materialias linguisticas da tut las linguas e tut ils dialects cumpigliads.

(auct. Thomas Krefeld – trad. Prisca Derungs | Daniel Telli)

Tags: Pagina-web



Moda da citar  (Citar)

Als utilisaders ed utilisadras da VerbaAlpina vegn recumandà la moda da citar suandanta per citar las datas linguisticas messas a disposiziun:

  • indicaziun da VerbaAlpina en ina bibliografia:
VerbaAlpina (VA), http://www.verba-alpina.gwi.uni-muenchen.de,[versiun].

La menziun da la data dal davos access è nunnecessaria perquai che las versiuns da citaziun (cuntrari a la versiun da lavur XXX) èn stabilas e na vegnan betg pli midadas (cfr. gestiun da la versiun).

Exempel:
VerbaAlpina (VA), http://www.verba-alpina.gwi.uni-muenchen.de, 15/1.

  • citat dad in'inscripziun dal glossari
[autur(s)]: s.v. “[lemma]”, in: VA-[sigla da la lingua tenor ISO 639-1] [versiun],metodologia , [URL da l'inscripziun dal glossari].

Exempel:
Krefeld, T. / Lücke, S. / Oberholzer, S.: s.v. “Tipizzazione”, in: VA-it 15/1, Metodologia, http://www.verba-alpina.gwi.uni-muenchen.de/it/?page_id=21&letter=T#tipizzazione.

Sco auturs èn da menziunar adina las persunas ch'èn numnadas sut l'incripziun dal glossari.

  • citat d’ina cumprova singula:
[citat]|[categoria]|[lieu]|[abreviaziun da la funtauna]#[referenza]|VA_[versiun]

Exempels:
Hütte|morphTyp|Herisau|SDS#VII_244_1|VA_15/1
Chääsera|phonTyp|Hinteres_Diemtigtal|SDS#VII_244_1|VA_15/1
Tegia|BasisTyp|Brigels-Breil|AIS#1192_1_1|VA_15/1

Tip: Il segn da separaziun pipe | chattais vus sin computers cun il sistem operativ Windows smatgond la tasta ctrl e la tasta alt ensemen cun la tasta, sin la quala sa chattan la pipe ed ils simbols per "pli grond/pli pitschen" <>. Sin computers cun il sistem operativ Apple smatgai la cumbinaziun da tastas Alt+fn+7.

(auct. Stephan Lücke | Susanne Oberholzer – trad. Susanne Oberholzer)

Tags: Pagina-web



Model da datas relaziunal  (Citar)

Il model da datas relaziunal organisescha infurmaziuns en furma d'ina u pliras tabellas. La designaziun sa basa sin il fatg che tabellas vegnan numnadas en il linguatg spezial er sco "relaziuns". Las lingias d'ina tabella vegnan era numnadas "acta" u "tupel"; enstagl da colonnas discurran ins  era da "champs", "attributs" u "caracteristicas". Ina tabella po, almain teoreticamain, avair in dumber da lingias e colonnas illimità. Ina tabella existenta po vegnir amplifitgada da tut temp tant da novas lingias sco da novas colonnas. Ina collecziun da pliras tabellas po vegnir designada sco banca da datas. Per la gestiun d'ina tala collecziun da tabellas/banca da datas vegnan duvrads uschenumnads sistems d'administraziun da la banca da datas sco p.ex. MySQL u PostgreSQL. L'administraziun da las datas sco er lur analisa succeda tras in linguatg formal specific, l'uschenumnà Structured Query Language (SQL), ch'è vegnì sviluppà specialmain per l'utilisaziun da datas en il format relaziunal e che exista tranter auter en ina versiun standardisada da l'ISO (cfr. Wikipedia).
Per la reproducziun d'infurmaziuns en il model da datas relaziunal existan atgnas reglas ch'èn de facto ina scienza per sai. (p.ex. l'uschenumnada normalisaziun). A medem temp è la tscherna concreta da la modellaziun dependenta da l'applicaziun

(auct. Stephan Lücke – trad. Susanne Oberholzer)

Tags: Linguistica



Modellaziun da las datas  (Citar)

v. model da datas relaziunal

(auct. Stephan Lücke)

Tags: Tecnologia d'infurmaziun



Moduls  (Citar)

v. gestiun da la versiun

Tags: Tecnologia d'infurmaziun



Notaziun  (Citar)

En las contribuziuns da text vegnan duvrads ils principis da notaziun suandants, per gronda part usuals: las furmas linguisticas (exempels da cumprovas) vegnan scrittas a moda cursiva; las significaziuns vegnan scrittas tranter virgulettas simplas, sco p.ex. ita. formaggio 'chaschiel'. Categorias extralinguisticas (concepts) vegnan represchentadas da bustabs gronds. La differenza tranter significaziun linguistica e concept è impurtanta surtut en cas ch'i na dat nagin pled per tscherts concepts en linguas/dialects singul(a)s, sco en il cas da CHASCHIEL DAL LIQUID SUENTER LA SEGUNDA SEPARAZIUN DA LAS CUMPONENTAS DIRAS. Per quest concept din ins ita. ricotta, fra sérac, roh tschigrun, aleman Ziger euv.; in pled per tudestg da scrittira manca dentant.

(auct. Thomas Krefeld – trad. Susanne Oberholzer)

Tags: Linguistica Pagina-web



Onomastica  (Citar)

Ils resultats onomastics, specialmain en la toponomastica, han impurtanza fundamentala per la valitaziun d'ina cuntinuitad d'urbanisaziun, che surviva la midada da lingua (cfr. areguard las Alps gia Steub 1867 e von Greyerz 1933). Qua stuain vegnir differenziads dus tips semantics: d'ina vart vegnan adoptadas formas anticas da linguas da substrat ("[j]ene oft unangenehmen Verräther anderer Zeiten", (translaziun: quels traditurs savens malempernaivels d'auters temps) co Steub 1867, 142 ha exprimì quai). La scuvrida da quellas formas sto considerar las regularitads da la fonetica istorica ed a medem temp quintar cun excepziuns multifaras che savens èn caschunadas da remotivaziun provocada da l'etimologia populara. Da l'autra vart dat i nums che "pledan": cun tschels vegnivan designads ils pledaders da las linguas da substrat, sco per exempel en ils nums alemans e bavarais cun la basa wal(l)-, walch-, welsch- 'neolatin' (cfr. l'ovra classica d'Ernst Schwarz 1970). La moda da proceder po succeder da duas perspectivas oppostas, numnadamain cun tschertgar correspundenzas pli giuvnas u actualas partind da cumprovas anticas (en itineraris, sin craps da miglia e.a.) u che en direcziun cuntracurrenta cun identifitgar etimons en furma da cumprovas anticas u da reconstrucziuns linguisticas per furmas actualas.
L'emprima perspectiva è senza dubi pli simpla pervia da las datas d'input survesaivlas, pertge ch'ella furnescha in effectiv da nums romans ch'en general èn da localisar bein. Quest effektiv po vegnir analisà sistematicamain. Bler pli exigenta ed er fitg pli expressiva è la perspectiva retrospectiva: qua mancan per gronda part las premissas per ina lavur da success che cuvra in spazi vast; blers territoris n'èn betg explorads onomasticamain, perquai ch'i n'existan ni variantas dialectalas recentas ni cumprovas temprivas. Almain en Svizra è vegnida fatga in'entschatta empermettenta cun il portal toponomastic svizzer ortsnamen.ch.
Ultra ils toponims che sa refereschan ad abitadis è impurtanta la documentaziun dals nums da cultira (per exempel da muntognas ed alps), perquai che pussibilitescha conclusiuns a l'utilisaziun nuninterruta dal terren. Tar quai l'exempel suandant, fitg provisoric: En ses studi impurtant davart l'urbarisaziun da la Baviera Sura meridiunala e dals territoris cunfinants tirolais ed en la regiun da Salzburg scriva Franz Weindauer 2014 davart il resultat d'ina valitaziun extendida dals chats archeologics: "Der Abgleich mit den Ergebnissen der Ortsnamenkunde und der Patrozinienforschung hat ergeben, dass erneut die bereits in spätrömischer Zeit besiedelten Regionen stichhaltige Hinweise auf romanisches Leben im Frühmittelalter liefern. Dazu zählen in erster Linie das Ammerseegebiet, das Werdenfelser Land, das östliche Chiemseegebiet und der Rupertiwinkel, aber beispielsweise auch die Region um das Mangfallknie, um Rosenheim und um den Starnberger See (Weindauer 2014, 249; translaziun: l'armonisaziun cun ils resultats da la toponomastica e da la perscrutaziun dals patrocinis ha mussà che danovamain las regiuns gia populadas durant l'epoca romana tardiva furneschan indizis valaivels da vita neolatina en il temp medieval tempriv. Da quai fan part en emprima lingia il territori da l'Ammersee, il Werdenfelser Land, il territori dal Chiemsee oriental ed il Rupertiwinkel, ma per exempel er la regiun enturn il Mangfallknie, enturn Rosenheim ed enturn il Starnberger See.). La distribuziun dals lieus da chat s'orienta en la part alpina dal champ da perscrutaziun da Weindauer fitg evidentamain als pass, pia per exempel a la ruta dal Brenner che sa sparta ad Innsbruck (sch'ins guarda dal sid) en in rom occidental (per il Zirlerberg a Garmisch ed en la regiun prealpina) ed in rom oriental (l'En engiu). Gia in tgit onomastic cursoric sin la chadaina da muntognas dal Karwendel, ch'è en igl angul da questas duas rutas e nua ch'i na sa scuntra nagin abitadi in zic pli grond fin oz, mana a la glisch en l'interval da be paucs kilometers romanissems evidents u pleds preromans ch'èn vegnids transmess en furma neolatina:
* la Fereinalm < lat. veranum, cfr. spa. verano 'stad' sco er il tunnel dal Veraina en Engiadina Bassa;
* la Krapfenkarspitze per la basa preromana *krapp- 'grippa', cfr. surs. crap cun fitg numerusas cumprovas en la toponomastica grischuna (cfr. Schorta 1964, 111-114);
* la Pleisenspitze per la basa preromana *blese 'blais d'erva spundiva', cfr. roh. blaisch, blais, bleis, bleisa (cfr. DRG 2, 373 sco er qua las numerusas cumprovas toponomasticas en Schorta 1964, 44-46);
* il Hochgleirsch per lat. glarea 'glera' + iciu cun spustament d'accent sin l'emprima silba; cfr. las correspundenzas svizras, sco il toponim rumantsch glaretsch a Mustér (cfr. Schorta 1964, 164) ed il toponim alleman da la Svizra Orientala Glaretsch a Pfäfers (cfr. ortsnamen.ch);
* la Larchetalm < lat. laricetum 'guaud da lareschs', da larix + etum, cfr. las numerusas cumprovas rumantschas dal tip laret, a la varianta lat. larictum en Schorta 1964, 185;
* il num da muntogna Juifen < lat. iugum 'giuf', puspè detg bleras parallelas sparpagliadas lunsch enturn, cfr. ils toponims Juferte en la Simmental al sid da Berna, pliras Juf e giuf/giuv en il Grischun (tuts en il portal toponomastic da la Svizra) sco er il Jaufenpass en il Tirol dal Sid; in pau ad ost da Juifen è la muntogna Guffert, il num dal qual sto vegnir mess sper la varianta da la Simmental numnada.
In'analisa accurata manass a la glisch anc bler dapli. Ins considerescha en il davos exempel plinavant la furma fonetica neolatina e cleramain betg pli latina (-g- > -v-, -f). Tut quests exempels da toponims presupponan contact cun ina populaziun da lingua neolatina che duvrava la muntogna per la subsistenza e bain er per l'acculturaziun a sia furma da vita. En quai senn ha gia s'exprimì  Gamillscheg 1935, 306: "Der alemannische und bajuwarische Bauer, der dem neubesiedelten Boden seine Frucht abringt, stellt die Verbindung mit den unter gleich hart Bedingungen arbeitenden Romanen her. Nichts zeigt deutlicher, daß sich hier keine nationalen Kämpfe abgespielt haben, als die Tatsache, die altromanischen Ortsnamen und die jüngeren deutschen hier ebenso friedlich nebeneinander weiterbestehen wie Ladiner und Deutschtiroler. Das Eindringen der Alemannen und Bajuwaren in den rätisch-norischen Alpen hat keine Kulturzerstörung im Gefolge gehabt." (translaziun: Il pur alleman e bavarais che obtegna cun grond sforz fritga dal terren danovamain urbarisà, creescha la colliaziun cun ils Romans che travaglian sut las medemas cundiziuns difficilas. Nagut mussa pli evidentamain che qua na han gì lieu cumbats naziunals ch'il fatg che il toponims neolatins antics e tschels tudestgs pli giuvens coexistan vinavant uschè paschaivlamain in sper l'auter sco Ladins e Tirolais da lingua tudestga. L'invasiun dals Allemans e dals Bajuvars en las Alps reticas-noricas na ha betg gì per consequenza la destrucziun culturala.)

(auct. Thomas Krefeld – trad. Susanne Oberholzer)

Tags: Linguistica



Orizont da la savida  (Citar)

Quest portal infurmescha en trais differentas dimensiuns:
(1) davart realitads extralinguisticas ('chaussas'),
(2) davart concepts, u: categorias tematicas che n'èn betg liadas a singulas linguas u singuls dialects,
(3) davart [[expressiuns|tipisaziun] linguisticas da las linguas e dals dialects examinads.
Il tractament separà da (2) e (3) è fundamental, perquai ch'ils concepts relevants n'èn tuttavia betg adina documentads ('lexicalisads') cun denominaziuns specificas en tut il territori da retschertga; uschia na datti p.ex. en grondas parts dal territori bavarais nagin pled per il chaschiel che vegn producì da scharun (cf. persuenter gsw. Ziger, ita. ricotta, fra. sérac), entant ch'i na dat savens betg in'expressiun per la massa da chaschiel frestga anc betg furmada (bar. Topfen, deu. Quark) en ils dialects rumantschs sco er en il talian da standard. La relaziun dad (1) d'ina vart e da (2) e (3) da l'autra vart è mintgatant era pli problematica ch'i para a l'emprima egliada; uschia chatt'ins mintgatant expressiuns linguisticas cun in status semiotic nuncler, perquai ch'ils documents na mussan betg, sch'i sa tracta da denominaziuns da concepts u eventualmain da nums per chaussas; quai è p.ex. il cas, sch'in pledader titulescha in'alp particulara, per exempel quella ch'el dovra sez, cun in pled generic sco munt u pastüra.

(auct. Thomas Krefeld – trad. Prisca Derungs | Daniel Telli)

Tags: Linguistica Context extralinguistic



Pagina da codes  (Citar)

VerbaAlpina unescha datas da differents tips da funtaunas: datas d'atlas linguistics e pledaris stampads, che ston anc vegnir digitalisadas, sco er datas ch'existan gia en furma electronica d'ina retscha da projects da partners. Mintgina da questas funtaunas differentas utilisescha sistems pli u main individuals per la transcripziun. Per realisar l'unificaziun indispensabla han ins basegn da glistas, en las qualas è determinà tge caracter en il sistem da transcripziun d'ina funtauna ha tge equivalent en il sistem da transcripziun d'in autra funtauna. I sa tracta principalmain da represchentar ils sistems da transcripziuns differents en l'Alfabet Fonetic Internaziunal (IPA) che fa da transcripziun da referenza a l'intern da VerbaAlpina. Per il transferiment d'in sistem da transcripziun specific a la funtauna en il sistem d'IPA è necessari endrizzar ina glista cumpletta en furma da tabella cun ils equivalents da caracters. Tala tabella sa numna "pagina da codes". Qua in extract da la pagina da codes fundamentala per la conversiun dal sistem da transcripziun da l'AIS a l'IPA. En tut cumprenda questa pagina da codes var 4500 lingias/attribuziuns:



La columna `BETA` cuntegn ils caracters duvrads en l'AIS en furma transcritta tenor il princip dal code beta, la columna `IPA` cuntegn il caracter IPA mintgamai correspundent e la columna `HEX` la valur numerica/las valurs numericas da la tabella Unicode che correspunda(n) al caracter IPA correspundent.

(auct. Stephan Lücke – trad. Susanne Oberholzer)

Tags: Linguistica Tecnologia d'infurmaziun



Perscrutaziun inductiva dal spazi cultural  (Citar)

Il project focussescha las Alps sco cumplex da spazi cultural sulet perquai ch'el parta da la spetga da tecnicas culturalas cuminaivlas en tut la regiun alpina. La basa per quai stat en l'adattaziun a cundiziuns da vita identicas u almain fitg sumegliantas en l'auta muntogna ed en la derasaziun colliada cun quai e natirala d'abilitads e tradiziuns correspundentas. Perquai che quests tratgs cuminaivels sa manifestan cleramain en la lingua tras denominaziuns correspundentas, n'èsi betg cunvegnent da descriver la cultura materiala alpina per uschè dir top down en il rom da cuminanzas linguisticas sulettas, q.v.d. tras ina rait ferma da puncts da relevaziun en regiuns linguisticas u dialectalas ch'èn vegnidas fixadas a priori; quai correspunda il pli a las intenziuns da la dialectologia che mira ad ina descripziun uschè cumpleta sco pussaivel da territoris singuls e da varietads idealmain specificas. En la perspectiva da VerbaAlpina dad ina geolinguistica plurilingua che surmunta ils cunfins linguistics duessan ils territoris da derasaziun da tradiziuns culturalas e da lur denominaziuns linguisticas vegnir rendids visibels percunter bottom up, q.v.d. inductivamain da l'accumulaziun da rechats locals il pli numerus pussaivel.
Igl è il princip fundamental da duvrar exclusivamain datas georeferenziablas e da betg sugerir – cun excepziun da l'appartegnientscha dals lieus a la Convenziun da las Alps – naginas categorias spaziusas. A la profilaziun da la regiun alpina sco spazi cultural pon contribuir las datas extralinguisticas che furneschan infurmaziuns actualas u istoricas da l'organisaziun sociala dals abitants e/u dal svilup da l'infrastructura da basa e da l'explotaziun dal spazi. Pertutgant la reconstrucziun istorica dal spazi cultural alpin èsi desiderabel d'armonisar territoris cun persistenza archeologica cun areals da relicts linguistics e da visualisar quai quantitativamain en furma dad ina cartografia da materias e stratums linguistics cumbinada, cfr. sin quai dal punct da vista archeologic generalmain Häuber/Schütz 2004a e pli specificamain l'atlas exemplaric da stratums urbans da Cologna (cfr. Häuber/Schütz/Spiegel 1999 e Häuber u.a. 2004).

(auct. Thomas Krefeld – trad. Susanne Oberholzer)

Tags: Linguistica



Pledaris da referenza  (Citar)

En connex cun la lavur da tipisaziun centrala per VerbaAlpina èn ils pledaris da referenza da grond'impurtanza. Tut las datas obtegnidas da las funtaunas, tant cumprovas singulas sco er tips fonetics e morfolexicals, vegnan referidas ad in rom da referenza lexicografic per garantir ina meglra cumparegliabladad dal material. La lavur da tipisaziun vegn fatga dals collavuraturs da VerbaAlpina e sa basa sin lur expertisa linguistica. Questa lavur è pia suttamessa ad ina tscherta interpretaziun e na pretenda valaivladad incontestabla. Las datas ch'èn retratgas da las funtaunas, vegnan cumbinadas cun ils lemmas dals pledaris da referenza ch'èn enumerads giusut. A l'intern d'ina famiglia linguistica vegnan las datas linguisticas, che ston vegnir tipisadas, cumbinadas mintgamai cun ils lemmas dals pledaris da referenza ch'èn specifics per il territori linguistic. En la perspectiva opposta èsi pia pussaivel da chattar tut las datas da VerbaAlpina classifitgadas sa basond sin ils lemmas dals pledaris da referenza. En quel regard preschenta VerbaAlpina in schlargiament dals pledaris da referenza utilisads che quests pon realisar senza gronds problems tras colliaziun cun in link sch'els èn disponibels en lingia. Sche nagin dals pledaris da referenza preschenta in lemma correspundent en il cas singul, stabilescha VerbaAlpina in tip morfolexical en furma ortografica che da qua envi ha status da referenza; a quest tip VA sa refereschan tut las ulteriuras datas linguisticas da questa categoria morfolexicala. Tras il far referenza a sasez survegn VerbaAlpina sez il status da pledari da referenza.
Damai che l'attribuziun als pledaris da referenza descritta qua sura è ina lavur dependenta d'interpretaziun, pussibilitescha VerbaAlpina absolutamain er tant als scienziads sco als betg scienziads da commentar controversamain las attribuziuns da lemma singulas. Quai permetta als externs da far tipisaziuns alternativas che pon vegnir commentadas e discussiunadas anc ina giada.

Pleds dal territori linguistic german vegnan cumbinads, sche pussaivel, cun ils lemmas da:
  • Schweizerisches Idiotikon. Schweizerdeutsches Wörterbuch
  • Grimm, Jacob und Wilhelm (1854-1961): Deutsches Wörterbuch von Jacob und Wilhelm Grimm, 16 Bde. in 32 Teilbänden, Leipzig (Quellenverzeichnis Leipzig 1971) (DWB)
  • Duden (consideraziun pervia da sia impurtanza effectiva e da la gronda quantitad da material – malgrà la stgarsezza areguard las infurmaziuns lexicograficas preschentadas en el)
Pleds dal territori linguistic neolatn vegnan cumbinads, sche pussaivel, cun ils lemmas da:
Pleds dal territori linguistic slav vegnan combinads, sche pussaivel, cun ils lemmas da:
  • Slovar slovenskega knjižnega jezika (SSKJ)
Sche necessari (specialmain en reguard ad etimons) serva per pledari da referenza per la lingua latina:
  • Georges, Karl Ernst (1913-1916, Reprint 1998): Ausführliches lateinisch-deutsches Handwörterbuch. Aus den Quellen zusammengetragen und mit besonderer Bezugnahme auf Synonymik und Antiquitäten unter Berücksichtigung der besten Hilfsmittel ausgearbeitet, 2 Bände, Darmstadt.
Per la determinaziun da l'etimologia, specialmain dals tips da basa, servan sco referenza:
  • Wartburg, Walther von (1922-1967): Französisches Etymologisches Wörterbuch. Eine Darstellung des galloromanischen Sprachschatzes, 25 Bände, Basel (FEW), cun ses commentaris (che concludan ils singuls artitgels) ch'èn savens fundamentals er sur il franzos e schizunt sur il neolatin ora.
  • Kluge
  • DELI
  • Bezlaj ed er l'ultima ediziun Snoj. V. generalmain per las etimologias slavas Berneker


(auct. Thomas Krefeld | Stephan Lücke – trad. Susanne Oberholzer)

Tags: Linguistica



Polylexem  (Citar)



(auct. Stephan Lücke | Florian Zacherl)

Tags: Linguistica



Profil da sumeglientscha etnolinguistica  (Citar)

Dal punct da vista da quest project furman ils tips da basa il fundament dal spazi alpin pluriling. En il senn dad ina represchentaziun sintetica èn prevesidas duas funcziuns da cartaziun quantitativa differentas:
  1. D'ina vart è il stgazi da pleds alpins d'interess particular; la totalitad da quests pleds furma per uschè dir in tip ideal fictiv, al qual ils dialects locals singuls s'avischinan pli u main. A quai correspunda la cartaziun dad ina sumeglientscha graduala ch'è vegnida inspirada da la represchentaziun dal champ gradient de la gasconité en il ALG 6.
  2. Da l'autra vart vegn la sumeglientscha relativa da tut ils lieus da relevaziun cartografada (tenor il model da l'ASD) constatond e visualisond ils tips da basa cuminaivels dad in inqual lieu da relevaziun e tschels dad in inqual auter lieu sco punct da referiment.


(auct. Thomas Krefeld – trad. Susanne Oberholzer)

Tags: Linguistica Context extralinguistic



Publicaziun  (Citar)

Era la publicaziun directa dals resultats, independenta da chasas edituras è part integrala da VerbaAlpina. Pomai betg tut ch'ei numnau publicaziun serva a la PUBLICAZIUN. Uschia caschuna il medium tradiziunal dal stampat entant il precis cuntrari: el prenda davent infurmaziuns a la publicitad che stuessan vegnir dadas ad ella tant sco pussaivel considerond il sustegn da la perscrutaziun tras meds finanzials publics. Questas infurmaziuns pudessan era vegnir furnidas facilmain a la publicitad duvrond las novas medias. Il dumber da l'ediziun da palpiri da 200 u 300 exemplars ch'è usità en las scienzas na crea betg 'publicitad' inclusiva, mabain ina sfera privata exclusiva. Per consequenza na datti nagina raschun cumprovada da preferir il stampat sco med da la derasaziun da savida u da considerar el sco soluziun absoluta.
En certas scienzas (tenor nossas enconuschientschas è quai il cas t.a. per l'informatica) pon ins schizunt observar ina tendenza en ils onns passads che mana ad absurdum las pussaivladads tecnicas creadas da las novas medias: entant ch'igl è ussa atgnamain detg facil da conceder in lev access ad infurmaziuns e texts en tut il mund, ha lieu era là il cuntrari niv cundividend l'access respectiv be cunter bajament. Quai represchenta schizunt in pass enavos cumpareglià cun la publicaziun tradiziunala sin palpiri crititgada avant da nus. Nus avertin energicamain da tals svilups che pon vegnir observads era gia parzialmain en las scienzas umanas.
Ma er la noziun da la publicaziun ha midà substanzialmain. Per propi è gia la documentaziun da datas en l'internet ina forma da publicaziun; plinavant VerbaAlpina sa chapescha dentant era sco instrument per la publicaziun da texts relativs al project. Per quai èn prevesids essenzialmain trais formats:
  1. Noziuns e problems teoretics e metodologics vegnan deponids en maniera concisa sut il cursur Metodologia.
  2. Studis analitics pli detagliads da resultats da project ni discussiuns teoreticas resp. metodologicas pon vegnir deponids sut Projektpublikationen.
  3. Commentaris a singuls tips linguistics vegnan averts en la legenda da charta tras il ....; els pon era vegnir deponids là fitg facilmain da collavuraturs da project ni persunas externas.


Funcziun da commentari accessibla tras la legenda

(auct. Thomas Krefeld – trad. Susanne Oberholzer)

Tags: Secturs d'activitad



Publicitad  (Citar)

v. Publicaziun

Tags: Pagina-web



Referent  (Citar)

En il triangul da las categorias linguisticas "denominaziun" – "concept" – "referent", che sa refereschan l'ina a l'altra, il referent inditgescha la substanziaziun individuala d'in concept – da natira – adina abstract, en auters pleds: ina chaussa concreta, individuala. Ils referents che cumparan en il material tractà da VerbaAlpina permettan per gronda part ina represchentaziun sco dissegn u fotografia. En confrunt cun las denominaziuns ed ils concepts èn ils referents d'impurtanza subordinada en VerbaAlpina. Represchentaziuns da referents, il pli fotografias, vegnan a vegnir duvradas per uschè dir sco 'meds auxiliars' surtut en connex cun il crowdsourcing per far ils referents pli spertamain chapibels als infurmants perquai che las descripziuns dals concepts èn mintgatant necessariamain cumplitgadas.

(auct. Stephan Lücke – trad. Susanne Oberholzer)

Tags: Linguistica



Repositoris  (Citar)

La noziun 'repositori' n'è fin ussa betg definida cleramain avunda. En particular è la limitaziun vers la noziun 'archiv' diffusa. En princip chapesch'ins sut repositori sistems d'arcun en il mund digital ch'èn concepids per la preservaziun a lung temp da datas. En l'ambient scientific vegnan repositoris per gronda part manads da instituziuns da dretg public, las datas che ston vegnir conservadas èn per gronda part datas da perscrutaziun. Las caracteristicas pli impurtantas d'in repositori èn la segirezza fisica da las datas che ston vegnir conservadas sco er la protecziun da lur integritad, la durada illimitada da l'instituziun che mana il repositori, la documentaziun da cuntegn, structura e codaziun da las datas arcunadas sco er lur disponibilitad independenta dal temp e lieu. Dal punct da vista da las scienzas umanas èn l'uniun Clarin-D e il repositori da Textgrid actualmain (2016) da particularamain gronda impurtanza en Germania.

VerbaAlpina visa a deponer mintga versiun da VA en in u plirs repositoris.

(auct. Stephan Lücke – trad. Susanne Oberholzer)

Tags: Pagina-web



Retorumantsch  (Citar)

En accord cun la Constituziun federala da la Confederaziun svizra vegn l'expressiun tudestga 'Rätoromanisch' duvrada qua per las varietads rumantschas dal Grischun che na vegnan betg quintadas tradiziunalmain tar il talian (cf. Gross 2004 e Liver 2010). Cunquai na duai dentant en nagin cas vegnir pretendì che quest rumantsch dal Grischun, il ladin da las Dolomitas ed il furlan appartegnian a la medema 'lingua'; gist per quest concept che n'è betg pli supportabel oz è l'expressiun 'retorumantsch' oriundamain vegnida furmada da la linguistica en il 19avel tschientaner. L'idea sco tala ha Graziadio Isaia Ascoli sviluppà e numnà per talian 'ladino'.

(auct. Thomas Krefeld – trad. Prisca Derungs | Daniel Telli)

Tags: Linguistica



Rom onomasiologic  (Citar)





(auct. Thomas Krefeld – trad. Susanne Oberholzer)

Tags: Linguistica



Scienzas umanas digitalas  (Citar)

Il project VerbaAlpina è vegnì concepì da bell'entschatta en consideraziun da l'abilitad al web, pertge ch'el vul contribuir cleramain al transferiment da las tradiziuns umanisticas etablidas, pli exactamain da la geolinguistica, a las scienzas umanas digitalas.

Quai signifitgescha:
(1) La basa empirica da la perscrutaziun consista en datas (cfr. Schöch 2013), qvd. en unitads codadas e structuradas u silmain structurablas digitalmain); i sa tracta per part da datas gia publitgadas e digitalisadas secundaramain (sco p.ex. ils materials dals atlas pli vegls), per part dentant er da datas ch'èn da rilevar danovamain. Areguard ils concepts relevants aspiran ins a dumbers da datas uschè vasts sco pussaivel. La metoda è pia quantitativa e per gronda part inductiva.
(2) La communicaziun da perscrutaziun succeda sut las condiziuns medialas da l'internet. Quai porscha en emprima lingia la pussaivladad d'entretschar medias differentas (scrittira, fotografias, video e sun) ipertextualmain; vinavant pon las persunas che sa participan al project sco perscrutaders (surtut sco partenaris da project) e/u sco infurmants communitgar e cooperar cuntinuadamain tranter pèr.
(3) Cun quai fan ins l'offerta a perscrutaders interessads da participar al svilup da questa plattafurma scientifica e collavurativa. Questa perspectiva è nizzaivel e mana vinavant en almain dubel resguard: ella lubescha d'integrar plazzas differentas e – oravant tut – da far avanzar l'encruschament constructiv da tecnologia d'infurmaziun e geografia linguistica cun resursas publicas senza stuair recurrer al support (problematic dal punct da vista giuridic ed economic) da firmas dad IT privatas.
(4) La savida relevanta per il project po vegnir accumulada e modifitgada cuntinuadamain er per spazis da temp pli lungs, schebain che la garanzia dad ina disponibilitad duraivla è anc greva da realisar (cfr. latiers l'infrastructura da perscrutaziun impurtanta CLARIN-D http://de.clarin.eu/de/home.html). En mintga cass n'è la publicaziun dals resultats sin mediums da support concrets (cudeschs, DCs u DVDs) betg pli in in intent central; tuttina vegn stgaffida in'opziun da stampa secundara uschia sco la lexicografia online la porscha mintgatant, uschia p.ex. il Tesoro della Lingua Italiana delle Origini exemplaric.

(auct. Thomas Krefeld – trad. Susanne Oberholzer)

Tags: Tecnologia d'infurmaziun



Semantica  (Citar)

La structuraziun digitala da las datas ('grad da digitalisaziun D 3':

grafica: Stephan Lücke

Sa basond sin las relaziuns da concept che cumparan uschè pon ins skizzar il profil seminatic sincron da mintga expressium polisema; las pli impurtantas furmas da polisemia vegnan numnadas sutvart.
- igl è polisemia taxonomica, sch'in'expressiun designescha tant concepts reciprocamain surordinads sco subordinads.
- igl è polisemia meronimica, sch'in'expressiun designescha tant connex dals fatgs complex ('entir') sco er constituentas da quests connex ('parts'); uschè vegn l'ALP sco la part da la muntonga impurtanta per ils purs savens designada simplamain sco 'muntogna':




Denominaziun meronimica dal concept ALP sco part da la muntogna tras transmissiun da la denominaziun a l'entir
tip morfolexical montagna 'muntogna' (neolat. f.) (16 cumprovas)
tip morfolexical monte (neolat. m.) (67 cumprovas)

Da l'autra vart vegn l'ALP sco entir economic (cun tut che far part da quai) denominada d'expressiuns che stattan atgnamain be per cumponentas da l'economia d'alp:

VA_ALM_Teil
Denominaziun meronimica dal concept ALP sco entir tras transmissiun da la denominaziun da cumponentas
tip morfolexical cascina 'tegia' (neolat. f.) (1 cumprova)
tip morfolexical casera 'tegia'  (neolat. f.) (1 cumprova)
tip morfolexical cjampei 'champs' (neolat. m.) (2 cumprovas)
tip morfolexical pascol 'pastg' (neolat. m.) (1 cumprova)
tip morfolexical pascolo 'pastg' (neolat. m.) (1 cumprova)

- igl è polisemia metonimica, sch'in'expressiun designescha concepts che designeschan 'parts' differentas a l'intern dal medem 'entir'; uschia appartegnan t.a. il MUVEL, EDIFIZIS per il PERSUNAL e per il muvel, in CLAUS e.u.v. a l'ALP. Tut las cumponentas numnadas pon vegnir designadas en differents dialects locals neolatins dal tip morfolexical neolat. mandra:
VA_mandra
Significaziuns metonimicas dal tip morfolexical neolat. mandra
concept TEGIA D'ALP (1 cumprova)
concept STALLA D'ALP (2 cumprovas)
concept SCOSSA (15 cumprovas)
concept CLAUS D'ARMENTS (3 cumprovas)

- Igl è polisemia metaforica, sch'in'expressiun designescha concepts da champs differents che n'èn betg en connex in cun l'auter. Sulettamain il concept GROMA vegn designà da las metafras resp. cumparaziuns suandantas:

  1. sco 'chau': capo (neolat. m.), (19 cumprovas), latiers capo di latte (neolat.), litteralmain 'chau da latg'  (12 cumprovas), il capo del latte (neolat.) (1 cumprova)
  2. sco 'flur': fleur / fiore (neolat. m.) (15 cumprovas), fiora (neolat. f.) (17 cumprovas), latiers fiora cruda (1 cumprova), letteralmain 'flur betg cotga', fiore di latte (neolat.), letteralmain 'flur da latg' (2 cumprovas)
  3. sco 'pel': Haut (gem. m.) (2 cumprovas), peau / pelle (neolat. f.) (1 cumprova), la pelle del latte (neolat.) (1 cumprova)
  4. sco 'pail': pelliccia (neolat. f.) (2 cumprovas), Pelz (gem. m.) (4 cumprovas)
  5. sco 'tschajera': sbrumacje (neolat. f.) (2 cumprovas), sbrume (neolat. m.) (11 cumprovas)
  6. sco 'stgima': écume / schiuma (neolat. f.) (2 cumprovas), spuma (neolat. f.) (1 cumprova), spumacje (neolat. f.) (1 cumprova)
  7. sco 'taila': toile / tela (neolat. m.) (14 cumprovas), latiers tela del latte (neolat.) (1 cumprova) e tela di latte (neolat.) (5 cumprovas), letteralmain 'taila da latg'

Il terz tip mussa fitg en bella moda che er metafras pon esser derasadas sur ils cunfins da famiglia da linguas ora; en quest cas represchentan tud. Pelz e neolat. pelliccia ultra da quai il medem tip da basa, numnadamain latin pellīcia, la furma feminina d'in adjectiv denominal dal lat. pellis 'pel'.






    - Igl è polisemia antonimica, sch'in'expressiun designescha concepts che stattan en cuntrast in cun l'auter.
Natiralmain po in'expressiun er designar pliras relaziuns semanticas differentas sco ils concepts ch'èn colliads cun il tip da basa malg- en differentas varietads neolatinas mussan exemplaricamain.





(auct. Thomas Krefeld – trad. Susanne Oberholzer)

Tags: Linguistica



Stgazi da pleds alpins  (Citar)

Chaussas realas tipicamain alpinas (sco il CHAMUTSCH, il SCHEMBER u l'ALP) vegnan savens denominadas da pleds da substrat preromans. Quest stratum linguistic è vegnì descrit bain primarmain pli detagliadamain da Jakob; el furma il center da l'uschenumnà stgazi da pleds alpins. L'expressiun n'è dentant betg cumplettamain univoc, pertge ch'el vegn chapì in pau pli vastamain da Otto von Greyerz 1933, ch'al ha bain modellà, e da Johannes Hubschmid 1951, ch'al ha oravant tut fatg palais: "Jeu capeschel sut quai pleds che denomineschan furmaziuns da terren, fenomens da natira, animals e plantas u noziuns concretas che stattan en connex cun l'activitad umana, pleds ch'èn sa mantegnids be u principalmain en ils dialects alpins, u ch'esistan bain en in territori pli grond, ma mussan en las Alps savens ina significaziun specialmain 'alpina'. Il stgazi da pleds alpins po er esser d'origin germana u neolatina" (Hubschmid 1951, 7, text original: "Ich verstehe darunter Wörter, die Geländeformationen, Naturerscheinungen, Tiere und Pflanzen oder mit der menschlichen Tätigkeit zusammenhängende konkrete Begriffe bezeichnen, Wörter, die sich nur oder hauptsächlich in den Alpenmundarten erhalten haben, oder die zwar auf einem größeren Gebiet leben, aber in den Alpen häufig eine speziell 'alpine' Bedeutung zeigen. Alpenwörter können auch germanischen oder romanischen Ursprungs sein." Cf. per l'istorgia da noziun ultimamain er Rampl 2011, 131 ss.).

(auct. Thomas Krefeld – trad. Susanne Oberholzer)

Tags: Linguistica



Stratigrafia  (Citar)

Las Alps èn in territori da contacts linguistics multifars che derivan da constellaziuns da stratums cumplettamain differentas. Per princip vegnan linguas ch'èn en cuntact en in territori, perquai ch'i dat là pledaders pli u main bilings u schizunt cuminanzas da pledaders, denominadas adstrats. Sch'in tip da basa è derasà be en in tschert territori, pia per exempel en las Alps, e na sa chatta uschiglio betg en las famiglias da linguas pertutgadas, èn la direcziun da l'emprest e la lingua d'origin savens betg cleras (cfr. il tip da basa neolat. baita / tud. Beiz, Beisl).
Sche la lingua d'origin d'in element emprestà na vegn betg pli discurrida en il territori da derasaziun u en ina part da quai, vegnan distinguidas duas constellaziuns: en il cas da substrat vegniva la lingua d'origin (lingua da substrat) discurrida en il territori da derasaziun, avant che sia cuntinuitad da tradiziun è rutta giu e la lingua vertenta è sa profilada. Il neolatin è ina lingua da substrat da tut la regiun alpina da lingua tudestga e slovena. Ils pleds da substrat presupponan bain midadas da lingua; els sa profileschan dentant savens tras ina cuntinuitad regiunala u locala remartgabla.
En il cas dal superstrat valeva la lingua d'origin durant ina tscherta perioda en il territori da derasaziun senza dentant sa stabilir là duraivlamain. Uschia dominavan en parts dal territori alpin, ch'è ozendi romanofon, temporarmain superstrats germans (gotic, langobard) suenter il collaps da l'infrastructura romana; ed en Slovenia aveva il tudestg questa rolla durant la perioda dals Habsburgais.
Tranter las trais famiglias da linguas èn resultads trais scenaris complettamain differents; pertutgant la relevanza dal contact linguistic per l'istorgia dal spazi linguistic è impurtanta oravant tut la cronologia da l'emprest: sa tracta i per exempel da pleds da substrat cun cuntinuitad da tradiziun regiunala dapi l'antica u d'integraziuns pli giuvnas d'adstrat en il cas da romanissems en il territori linguistic da lingua germana e slava? La medema dumanda vala mutatis mutandis per ils germanissems en il territori da lingua neolatina resp. da lingua slava e per il slavissems en il territori da lingua tudestga e neolatina.
Emprests èn in indicatur vardaivel per process d'acculturaziun istorica; perquai è opportuna ina preschentaziun quantitativa che lubescha d'illustrar effects dad in'accumulaziun locala relativa dals emprests documentads. La direcziun da l'acculturaziun è dentant zunt betg adina cler; betg darar coexistan emprests cuntracurrents en champs onomasiologics definids stretgamain. La grafica suandanta schematisescha la sfida stratigrafica. Ella distingua ils trais territoris oz neolatins, tudestgs e slovens tenor linguas da substrat e da superstrat e simbolisescha gruppas da pledaders pluirlinguas en constellaziuns d'adstrat (tras cullas).





(auct. Thomas Krefeld – trad. Susanne Oberholzer)

Tags: Linguistica



Stratigrafia ed onomasiologia  (Citar)

Blers champs onomasiologics mussan affinitads cleras ad emprests; uschè sa chattan tips da denominaziun neolatins resp. preromans per detg blers concepts dal champ da l'economia d'alp, specialmain da l'elavuraziun da latg, en il tudestg.
Charta tips da basa: butyrum, casearia, crama, tegia, stabulum e.a.
Quai è in cler indizi per il fatg che las tecnicas culturalas fundamentalas correspundentas èn fitg veglias en la regiun alpina e ch'ellas èn vegnidas transmessas ad etnias mintgamai vegnidas vitiers ed a lur linguas. Ma i fiss natiralmain memia simpel da colliar tscherts champs onomasiologics cumplettamain cun tschertas 'stresas' linguisticas. Igl è plitost remartgabel che gist er emprests en la direcziun opposta èn cumprovads e ch'ins sto perquai supponer in barat cultural vicendaivel duraivel. Ils tips da denominaziun complementars per il concept PAINTG èn caracteristics. Entant ch'il tip neolatin Butter s' è fatg valair en il bavarais,  è il tip tudestg Schmalz etablì en ina part dals dialects neolatins:




Ei para pia sco sch'il laschar or, q.v.d. il luar (tud. 'schmelzen', da quai Schmalz) dal paintg s'è derasà sco tecnica da conservaziun dal territori germanofon vers sid.
In maletg cumparegliabel sa mussa cun ils tips da denominaziun dal lat. stabulu(m) e dal deu. Stall per edifizis d'alp simpels.






(auct. Thomas Krefeld – trad. Susanne Oberholzer)

Tags: Linguistica



Stratums  (Citar)

La linguistica diacronica ('istorgia da la lingua') distingua duas constellaziuns da contact linguistic istoricas (cfr. Krefeld 2003); omaduas èn giustifitgadas spazialmain e sa basan sin la lingua pledada dal territori respectiv en la perioda da perscrutaziun; questa lingua vegn designada mintgatant sco 'strat':
  • linguas viavant plidadas en il territori da perscrutaziun ('stratums pli vegls') vegnan designadas sco 'substrats'; questas linguas èn stadas substituidas en il decurs da l'istoriga dal strat, q.v.d. da la lingua ch'è en il focus da l'istoriga da la lingua respectiva;
  • linguas ch'èn arrivadas secundaramain, tras conquiesta, en il territori da perscrutaziun e che han cuvrì la lingua en il focus per ina tscherta perioda vegnan designadas sco 'superstrats'; questas linguas n'han dentant betg pudì supprimes las linguas cuvridas ed èn sparidas sezzas suenter in temps pli u main lung, per exempel en consequenza da midaments politics. Uschè è per exempel il superstrat tudestg ì a frusta en ils territoris da lingua neolatina e slava en ils territoris da l'Austria-Ungaria cun la decadenza da questa furma da stadis suenter l'Emprima Guerra mundiala.
  • Ins discurra pia mo da substrats e superstrats en la retrospectiva, dal punct da vista d'in temp, en il qual las linguas respectivas na vegnan betg pli plidadas en il territori da perscrutaziun. Per quai ston ins surmuntar savens gronds spazis da temp, uschia ch'ins s'orienta senza far lungas als sistems linguistics e tschertga là midaments inducids da contact, pia resultats da contact linguistic. Per l'enclegientscha reala da fenomens da cuntact linguistic presumtivs è dentant la perioda istorica da la bilinguitad decisiva, q.v.d. il temp, en il qual omaduas linguas èn vegnidas plidadas ina sper l'autra resp. ina cun l'autra. Questas linguas plidadas a medem temp han num 'adstrats'. Cun quai ston ins dentant inevitablamain avair ina perspectiva sincronica che na po betg vegnir limitada a las 'linguas', ma che sto er trair en consideraziun il 'pledader' cun sia cumpetenza specifica ed eventualmain l'expressiun concreta, il 'pledar'. Quai è bain savens nunpussaivel en la perspectiva istorica, sto dentant per principi vegnir ponderà er tar la reconstrucziun da la stratigrafia, pertge che l'expressiun d'in pledader biling è per principi da giuditgar autramain che tschella d'in pledader monoling.

    (auct. Thomas Krefeld – trad. Susanne Oberholzer)

    Tags: Linguistica



    Structuraziun da las datas  (Citar)

    v. Modellaziun da las datas

    Tags: Tecnologia d'infurmaziun



    Terminologia  (Citar)



    (auct. David Englmeier | Filip Hristov | Thomas Krefeld | Stephan Lücke | Christina Mutter | Florian Zacherl)

    Tags: Tecnologia d'infurmaziun



    Territori da perscrutaziun  (Citar)

    In'istorgia cumplessiva e coerenta da las Alps n'è anc betg vegnida preschentada fin qua ("Eine umfassende und kohärente Geschichte der Alpen wurde bisher noch nicht vorgelegt", http://www.hls-dhs-dss.ch/textes/d/D8569.php); plitost concurran differentas definiziuns da las Alps pertutgant il spazi natiral, l'economia e la politica ("naturräumliche" und "wirtschaftlich-politische Alpendefinitionen", Bätzing 1997, 23 f.). Confurm ad ina confinaziun transparenta e pragmatica è il territori da perscrutaziun da quest project vegnì mess a pèr cun il champ d'applicaziun cleramain circumscrit da la Convenziun da las Alps. Las inconsistenzas tranter ils stadis commembers ("Inkonsistenzen zwischen den Mitgliedstaaten", Bätzing 1997, 31) ch'èn definidas là èn vegnidas acceptadas; ellas pertutgan la regiun prealpina bavaraisa (ch'è inclusa), territoris pli gronds a l'ur da las Alps sco l'Emmental u la Part Sura Turitgaisa ch'èn exclus ("größere randalpine Gebiete wie das Emmental oder das Zürcher Oberland", Bätzing 1997, 32) sco era la manipulaziun cun intginas citads pli impurtantas a l'ur da las Alps: Lucerna e Salzburg èn inclusas, Graz e Biella dentant exclusas. Il perimeter da la Convenziun da las Alps pò vegnir chargià giu qua. La vaira finamira dal project è dentant quella da registrar las Alps en quest rom definì formalmain sco spazi linguistic-cultural e da represchentar la sumeglientscha dals lieus appartegnents.

    (auct. Thomas Krefeld – trad. Susanne Oberholzer)

    Tags: Context extralinguistic



    Tipisaziun  (Citar)

    La carta interactiva pussiblitescha a l'utilisader da tschertgar trais differents 'tips' linguistics. Mintga 'tip' è d'interpretar sco ina classa d'expressiuns linguisticas; cun quai duai la varietad nunsurvesaivla da las variantas linguisticas numerusas vegnir structurada en maniera survesaivla. I vegnan duvrads criteris fonetics, morfologics e – en il cass dal 'tip da basa' – criteris da l'istorgia da la lingua. La tipisaziun da las datas linguisticas georeferenziadas fa part da las pretaisas fundamentalas da VerbaAlpina. Per quai vegnan, nua ch'igl è pussaivel, extratgs en in emprim pass sunter la transcripziun tokens ('pleds singuls') da las datas d'entrada che vegnan lura registrads en il champ da la banca da datas da medem num.

    El center dagl interess da VerbaAlpina stat la tipisaziun morfologica dal material linguistic collectà. In tip morfologic vegn definì da la congruenza da las caracteristicas suandantas: famiglia da linguas – spezia da pled – pled simpel vs. pled affixà – genus – tip da basa lexicala. La furma numinala dal tip morfologic s'orientescha finalmain als lemmas correspundents da lexicons da referenza tschernids (v. sut).

    Tras l'assegnaziun ad in tip da basa lexical cuminaivel vegn clera la parentella da tut ils tips morfolexicals unids – era sur ils cunfins linguistics ora. Uschia sa laschan assegnar ils nomens e verbs suandants (che n'èn betg descrits qua en detagl) ad in tip da basa unic: malga (ALP, MUVEL), malgaro (SIGNUN), malghese (PASTUR), immalgare (CHARGIAR L'ALP), dismalgare (STGARGIAR). Il tip da basa lexical na palaisa dentant nagut sin l'istorgia da pled d'in tip morfolexical singul: i sto mintgamai vegnir elavurà separadamain sch'in tip cun etimon latin-neolatin ch'oz è cumprovà en il territori linguistic german ni sloven, sco p.ex. sloven bajta 'chasa simpla', deriva da substrat anteriur local u plitost da contact linguistic neolatin pli recent. Per questa raschun vegn evitada la designaziun "etimon" en quest context cunquai ch'ella sa referescha per princip al prestadi istoric immediat d'in pled; tuttina è il tip da basa lexical en blers cas per propi era l'etimon d'in tip morfolexical.

    Ils tips morfolexicals furman la categoria dirigenta en l'administraziun da las datas linguisticas. Els èn cumparegliabels als lemmas da la lexicografia. Tras ils criteris surmenziunads, solids e bain operaziunalisabels pon ins reducir p.ex. ils quatter tips fonetics barga, bark, margun, bargun cun la significaziun TEGIA D'ALP, STALLA D'ALP a trais tips morfolexicals.

    L'appartegnientscha dals tips morfolexicals a las famiglias da linguas (gem., roa., sla.) dependa da la funtauna respectiva; ella resulta automaticamain tras ils infurmants e vegn notada correspondentamain en la banca da datas en il cas da datas d'atlas u dicziunaris ch'èn stadas registradas tradiziunalmain. En il cas da las datas che VerbaAlpina releva sez tras crowdsourcing inditgeschan ils infurmants lur appartegnientscha linguistica resp. dialectala che vegn cumprovada en il cas ideal quantitativamain; il dumber dals infurmants confermativs daventa uschia in instrument per la validaziun da datas.

    Tips morfolexicals èn limitads ad ina famiglia da linguas. Quai caschuna la dumonda suandanta: tgei furma vegn duvrada per represchentar in tip morfolexical en la funcziun da retschertga da la charta interactiva? Pertutgant la famiglia da linguas germana e la famiglia da linguas slava è la resposta plitost simpla; omaduas èn represchentadas be d'ina lingua standardisada ('Deutsch' [deu] resp. 'Slowenisch' [slo]). Ils tips morfolexicals pon vegnir represchentads en furma da lur variantas da la lingua da standard, evidentamain sut la cundiziun ch'i dat equivalents dal tip en la lingua da standard. Uschia pon p.ex. ils tips fonetics correspundents da l'aleman e dal bavarais ch'èn variantas da la furma da standard vegnir clamads tranter questa furma da standard. Sch'i na dat betg variantas da standard per in tip, vegni fatg diever dals lemmas dals gronds dicziunaris da referenza dialectals (Idiotikon, WBÖ).

    En il cas da la famiglia da linguas neolatina è la situaziun zunt pli cumplexa pervia da las linguas minoritaras numerusas, parzialmain betg avunda standardisadas. Per raschuns pragmaticas è vegnida tschernida la soluziun suandanta: tut ils tips morfolexicals vegnan, sche existents, represchentads da furmas da standard franzosas e talianas. Uschia pon p.ex. tut ils tips fonetics ch'èn variantas da beurre/burro 'paintg' vegnir clamads tranter questas duas furmas; TLF e Treccani fan da dicziunaris da referenza. Sche be ina da questas duas linguas da standard ha ina varianta correspundenta, cumpara mo questa, sco en il cas da ricotta (l'appartegnientscha al talian vegn inditgada da la convenziun da notaziun -/ricotta). Sch'i na dat betg ina varianta dal tip en nagina da las duas linguas da referenza neolatinas, vegni fatg diever dal lemma d'in diciziunari da referenza dialectal, sco p.ex. LSI. En cas ch'i na dat nagins lemmas vardaivels en dicziunaris dialectals, propona VerbaAlpina in tip da basa che vegn represchentà graficamain da la sigla 'VA'.

    Igl è previs da tipisar il material linguistic era foneticamain. Quest pass è dentant periferic e na vegn betg realisà consequentamain. La categoria correspundenta è indispensabla surtut perquai ch'atlas linguistics (p.ex. SDS e VALTS) e dicziunaris documenteschan mintgatant mo tips fonetics. Tar la tipisaziun fonetica vegnan ils tokens classifitgads tenor criteris da la fonetica istorica (champ da la banca da datas 'phon_typ'). In exempel tipic (da l'AIS 1204 LA PANNA | RAHM | CRÈME):




    I fa segn tenor la fonetica da distinguer las variantas da sun inizial [kr-] e [gr-] sco er las variantas da vocal accentuà [a], [e] e [o] davant [m].


    In'automatisaziun da la tipisaziun fonetica sin basa dad algoritmus Levenshtein e soundex vegn examinada e sche pussaivel realisada.

    Tras la tipisaziun (furmaziun da classas) daventa la varietad da datas pli e pli survesaivla; i vala pia la regla: dumber dals tokens > dumber dals tips fonetics > dumber dals tips morfolexicals > tip da basa. Ins remartgia dentant il cas extrem d'ina cumprova suletta (hapax) che correspunda ad in token, in tip fonetic ed in tip morfolexical sco unic represchentant d'in tip da basa. Eventualmain èsi raschunaivel da filtrar ora talas furmas da hapax da la preschentaziun.


    (auct. Thomas Krefeld | Stephan Lücke – trad. Susanne Oberholzer)

    Tags: Linguistica



    Transcripziun  (Citar)

    Ils materials linguistics vegnan reproducids graficamain en moda dubla per ademplir ils dus princips cuntracurrents da la fidaivladad a la funtauna e da la cumparegliabladad facila:

    (1) Versiun d'entrada en la transcripziun originala
    En il portal da VerbaAlpina vegnan reunidas funtaunas che derivan da tradiziuns da rom differentas (romanistica, germanistica, slavistica) e che represchentan las fasas istoricamain differentas da la perscrutaziun dialectologica; inqualas datas lexicograficas èn vegnidas relevadas a l'entschatta dal tschientaner passà (GPSR) ed autras pir avant paucs onns (ALD). Perquai èsi necessari dal punct da vista istoric ed epistemic da respectar la transcripziun originala per la pli gronda part. Per raschuns tecnicas èsi dentant nunpussaivel da mantegnair tschertas convenziuns en furma nunmidada. Quai vala en particular per la cumbinaziun da caracters da basa ('bustabs') e segns diacritics, sco p.ex. cura ch'in segn per l'accentuaziun è posiziunà sur in segn per lunghezza sur in vocal sur in segn per armonia (Code beta). Questas convenziuns vegnan transformadas en sequenzas linearas da caracters tras transcripziuns tecnicas mintgamai definidas duvrond exclusivamain segns ASCII (uschenumnà Code beta). Faschond la codaziun beta pon ins nizzegiar fin in tschert grad sumeglientschas graficas intuitivamain chapiblas tranter diacritics originals e las currespundenzas ASCII; ellas èn mnemotenicamain favuraivlas.

    (2) Versiun output en IPA
    Confurm a la cumparegliabladad ed èra a la favuraivladad per ils utilisaders è plinavant giavischaivla la sortida en ina transcripziun unitara. Tut ils beta codes vegnan a vegnir transferids en segns IPA tras rutinas da substituziun specificas. Intginas paucas incumpatibilitads ch'èn dentant inevitablas resultan oravant tut, cura ch'en la transcripziun d'entrada en IPA correspundan dus caracters da basa differents ad in caracter da basa specifitgà cun diacritics. Quai vala surtut areguard il grad d'avertura dals vocals, nua che p.ex. ils caracters da basa <i> e <e> en colliaziun cun il punct d'armonia ed in u dus crutschets d'avertura pussibiliteschan da represchentar sis grads d'avertura en la seria palatala; en la codaziun beta èn quai ils suandants: i – i( – i((– e?-- e – e(– e((. Per reproducir quels stattan en IPA mo quatter caracters da basa a disposiziun: i – ɪ – e – ɛ.

    (auct. Thomas Krefeld – trad. Susanne Oberholzer)

    Tags: Linguistica Tecnologia d'infurmaziun



    Uniform Resource Name (URN)  (Citar)

    v. Digital Object Identifier

    Tags: Tecnologia d'infurmaziun



    Wording  (Citar)



    Tags: Pagina-web