Metodologia

Zavrada

Alle Einträge anzeigen(!!!)

(no Tag)   Context extralinguistic   Secturs d'activitad   Tecnologia d'infurmaziun   Linguistica   Pagina-web  


Atlas linguistics e dicziunaris da las Alps  (Citar)

Da vest ad ost vegn il territori dialectal alpin perscrutà dals atlas suandants, per part anc betg cumplets:

  • Romania alpina: ALF, AIS, ALI, ALP, ALJA, ALEPO, CLAPie, APV, ALAVAL, ALD-I, ALD-II, ASLEF;
  • Germania alpina: SDS, VALTS, BSA, SONT, TSA, SAÖ;
  • Slavia alpina: SLA.

Il grond dumber na dastga dentant betg zuppentar las discrepanzas considerablas, parzialmain senz'auter surprendentas tranter ils singuls atlas. Uschia èn gist inquals atlas regiunals, sco p.ex. l'ALD-II u er il BSA , insumma betg interessads allas datas etnolinguisticas. Gist l'economia d'alp – che represchenta bain in dils sistems economics fundamentals dalla regiun alpina – na vegn tant sco tuttavia betg tematisada; en l'ALD-II datti bain (cuntrari al BSA) in stimulus 869 em>l'alpeggio 'Alm'/ la baita 'Sennhütte'. Ma gia concepts totalmain fundamentals da l'elavuraziun da latg sco SIGNUN (ita. casaro, caciaio), MULSCHER (ita. mungere), QUAGL (ita. caglio), SGRAMAR (ita. scremare) e da la tegnida da muvel sco STALLA (ita. stalla), PASTUR (ita. pastore), PASTGIRA (ita. pascolo) euv. mancan (cfr. il questiunari

(auct. Beatrice Colcuc | Thomas Krefeld – trad. Susanne Oberholzer)

Tags: Linguistica



Cartografia  (Citar)

La cartografia è ina metoda da la geografia linguistica che n'è forsa betg dal tuttafatg incontestada, dentant bain cumprovada, pertge ch'ella serva medemamain per documentar sco per visualisar relaziuns spazialas (cf. contribuziuns en Lameli 2010). Las metodas usitadas sa differenzieschan cleramain en lur pregnanza; en il cas dad uschenumnadas chartas 'analiticas' vegnan reproducidas expressiuns (parzialas), uschia che la documentaziun stat fermamain en il center. La scuvrida da las relaziuns atgnamain spazialas tranter las furmas documentadas vegn surlaschada al lectur. Sin las uschenumnadas chartas cun puncts simbolics vegnan las relaziuns spazialas tranter ils singuls aspects d'expressiun illustradas directamain cun simbols 'sintetics'. Relaziuns quantitativas pon ins visualisar mo uschia. La cartaziun online cumbinescha omaduas metodas: a l'emprima egliada mussa ella bain chartas 'sinteticas', a la segunda egliada, suenter in clic sin il simbol, pussibilitescha ella dentant l'access a l'expressiun (parziala).
Il potenzial euristic da la cartografia è considerabel; perquai vegn offrì a l'utilisader da VerbaAlpina l'opziun da cumbinar e cumular differentas classas da datas d'ina categoria (p.ex. plirs tips da basa) u da las differentas categorias (p.ex. datas extralinguisticas e linguisticas) sin chartas sinopticas.

(auct. Thomas Krefeld – trad. Prisca Derungs | Daniel Telli)

Tags: Linguistica Pagina-web Context extralinguistic



Code beta  (Citar)

Sa basond sin la terminologia dal Thesaurus Linguae Graecae (TLG), che ha sviluppà il concept correspundent a l'entschatta dals onns otganta per l'endataziun electronica da texts grecs vegls cun ils meds da tecnica da computer da lez temps, vegn designada la transcripziun da sistems da scrittiras duvrond exclusivamain segns ASCII sco "code beta" en connex da VerbaAlpina. La grafica suandanta illustrescha il proceder cun agid d'in exempel dal Sprach- und Sachatlas Italiens und der Südschweiz (AIS):





Cu ch'ins transpona la transcripziun fonetica tenor Böhmer-Ascoli duvrada en l'atlas linguistic en sequenzas da segns ASCII, i vegn differenzià al cumenzament tut simplamain tranter segn da basa e segns diacritics. Sch'in segn da basa è existent en il code ASCII, vegn el represchentà da sasez en il transfer (sco igl è il cas en il exempel sura). Directamain suenter il segn da basa vegn screts tut ils segns diacritics ch'èn liads al segn da basa. Mintga segn diacritic vegn remplazzà d'in segn ASCII spezial. L'attribuziun dals segns diacritics a segns ASCII è univoc a l'intern da VerbaAlpina; ella vegn documentada en tabellas spezialas en la banca da datas da VerbaAlpina. La tscherna da l'attribuziun è definida uschenavant che pussaivel dal princip da la sumeglientscha optica. Uschia vegn il crutschet sut u en il pled tu en l'exempel exprimì d'ina parantesa radunda che s'avra: tu(. Ils segns diacritics vegnan scrits, partind da lur urden tar il segn da basa, suenter il segn da basa en l'urden da sut a sura e da sanester a dretg. Pervia dal princip da la sumeglientscha optica succeda l'attribuziun da segns diacritics a segns ASCII independentamain da lur semantica specifica en la funtauna, q.v.d.: er sch'in crutschet sut il segn da basa ha in'autra significaziun fonetica en ina funtauna ch'en in'autra, vegn tuttina reproducì il crutschet d'ina parantesa suandanta en omadus cas. Las differenzas semanticas vegnan documentadas en tabellas da transcripziun specificas per mintga funtauna: ellas regleschan la conversiun dal code beta en la transcripziun d'output tenor IPA; la medema codaziun beta po pia manar a codaziuns en IPA cumplettamain differentas tut tenor funtauna.

Il proceder descrit ha blers avantatgs:
- la registraziun da datas po vegnir fatga cun in tempo relativamain aut sin tastaturas da standard ed è complettamain independenta dal sistem operativ,
- ils transcripturs n'han betg basegn d'enconuschientscha da sistems da transcripziun fonetics,
- inquals segns resp. segns diacritics pon vegnir endatads, independetamain dal fatg, sch'els sajan codads en Unicode u bet, e
- la registraziun da datas electronica ha lieu senza perdita d'informaziun.
Il code beta po vegnir transferì en bunamain tut auter sistem da transcripziun tras rutinas da substituziun. En connex cun talas conversiuns datti eventualmain perditas d'informaziun ch'èn dentant motivadas da l'esser dals sistems da transcripziun. Uschia differenziescha p.ex. la transcripziun fonetica tenor Böhmer-Ascoli differents grads d'avertura en ina granularitad che n'è betg prevesida en il sistem IPA.

(auct. Thomas Krefeld | Stephan Lücke – trad. Susanne Oberholzer)

Tags: Linguistica Tecnologia d'infurmaziun



Concept  (Citar)

La domena dals concepts (u: da l'onomasiologia) è multifara; trais domenas tematicas èn dadas:
- la vita da mintgadi tradiziunala
- l'ambient natiral
- la vita da mintgadi moderna.
Questas han dentant be in'impurtanza fitg generala per l'organisaziun da las datas. A nivel da la banca da datas èn plitost quels princips d'ordinaziun relevants che lubeschan a determinar las relaziuns tranter ils concepts singuls. En emprima lingia sa laschan dumbrar categorias da la vita da mintgadi cun concepts da grad d'abstracziun resp. da specificaziun uschia che resultan ierarchias taxonomicas. Tranter concepts che sa chattan sin nivels ierarchics differents existan

(1) Relaziuns d'inclusiun
rigurusas. Las relaziuns d'inclusion collian iperonims ed iponims en maniera che mintga definiziun d'in iponim cuntegnia e specifitgeschia la definiziun da ses iperonim. Per quai l'exempel dad ina categoria conceptuala:
  • iperonim: EDIFIZI
  • iponim da l'emprim nivel: TEGIA, STALLA, TSCHALER DA CHASCHIEL euv.
  • iponim dal segund nivel: TEGIA DA CRAP, TEGIA DA LAIN, TEGIA DA LAIN CUN FUNDAMENT DA CRAP euv.
Entant che mintga tegia euv. è era in edifizi, na vala evidentamain betg il cuntrari. Il concept mintgamai inclus è pli abstract ed uschenavant surordinà en la preschentaziun en furma da plantas (grafs).

Tranter ils concepts che sa chattan sin il medem nivel ierarchicamain existan percunter adina:
(2) Relaziuns d'exclusiun
Ina tegia n'è ni stalla ni tschaler da chaschiel.

Cumplettamain differenta è dentant la ierarchia che resulta, sche concepts cumplementars furman in connex da funcziun cumplex che sto era vegnir chapì sco concept. Qua sa discurra da
(3) Relaziuns part-entir.
Uschia appartegnan al concept cumplessiv ALP (entir) differentas secziuns: il TERREN, il MUVEL, ils EDIFIZIS, il PERSUNAL e las ACTIVITADS, en spezial l'ELAVURAZIUN DA LATG (parts). Relaziuns part-entir èn d'ina vart ierarchicas (sco las relaziuns d'inclusiun), ma da l'autra vart na sa basan ellas gist betg sin inclusiun definitorica, mabain sin exclusiun. Las plantas n'èn betg adattadas a lur preschentaziun.
Ins cumpareglia sco cas exemplaric il schema per la classificaziun conceptuala dal champ ECONOMIA D'ALP.



En la domena da las secziuns sa laschan danovaman enconuscher entirs e lur parts constitutivas. Uschia appartegnan ACTIVITADS, PROCESS, UTENSILS, RECIPIENTS, PERSUNAS ed EDIFIZIS (parts) differents a la PRODUCZIUN DA CHASCHIEL (entir).



Las relaziuns skizzadas tranter ils concepts sa spievlan en la significaziun da lur denominaziuns linguisticas (semantica) e particularmain era en midaments da significaziun: denominaziuns dad iponims pon vegnir transponidas ad iperonims u il cuntrari; medemamain pon transfers da denominaziuns tranter noziuns che s'excludan, ma che tutgan ensemen (metonimia), u relaziuns part-entir (meronimia) succeder. In cas exemplaric per quest èn ils concepts ch'èn colliads cun il tip da basa malg- en las varietads neolatinas differentas.







(auct. Thomas Krefeld – trad. Susanne Oberholzer)

Tags: Linguistica



Contact linguistic  (Citar)

Ins distingua tar il contact linguistic, al qual appartegna er il contact da varietads, dus dal tuttafatg differents tips, tut segund sch'i sa tracta – sin il nivel dal sistem linguistic – dad integrats ('emprests') stabels ed independents dal pledader ubain – sin il nivel dal pledader – da fenomens individuals. Quels pon perentant correspunder ad utilisaziuns abitualisadas u dal tuttafatg occasiunalas, uschenumnads switchings. Questa resalva sto ins er adina resguardar, sch'ins interpretescha materialias pli veglias en divers atlas, sch'in infurmant furnescha ina furma damanaivla dal standard u, en territoris bilings, ina furma da la segunda lingua. La differenza teoreticamain fundamentala è pli u main probabla, sch'ins considerescha las datas linguisticas, ella n'è però atgnamain mai evidenta. Mo l'augment dals infurmants, cun social media tuttavia in'opziun realistica, empermetta qua infurmaziuns crediblas.

(auct. Thomas Krefeld – trad. Prisca Derungs | Daniel Telli)

Tags: Linguistica



Cuntinuitad  (Citar)

La dumonda da la cuntinuitad da tradiziun ha in'impurtanza centrala reconstruind spazis da communicaziun plurilings. Ella sto vegnir tractada interdisciplinarmain en il senn dad ina moda da proceder dirigida da datas, inductiva. Schizunt cun forzas unidas da pliras scienzias èn dentant strusch da spetgar respostas pertutgant ils substrats preromans en la regiun alpina. Fitg meglier è la cundiziun da partenza areguard il substrat neolatin da las parts dal territori ch'èn entant da lingua tudestga e slovena. La midada da lingua dal neolatin al tudestg è schizunt ina constanta istorica che sa lascha observar perfin actualmain en Grischun. Il process entschaiva gia cun il collaps da l'infrastructura romana (l'onn 476); la perioda immediatamain successiva è da interess maximal per l'istorgia da la lingua; ella è dentant documentada en scrit ordvart stgarsamain uschia che la cooperaziun cun auters roms istorics, spezialmain cun l'archeologia, è indispensabla. Qua èn bain avertas anc grondas largias en la perscrutaziun, mo cun Weindauer 2014 èn almain vegnidas elavuradas las funtaunas archeologicas e onomasticas (6avel-8avel tsch.) da la Baviera Sura meridunala, da la zona enturn Salzburg sco er da la Val da l'En tirolaisa. Tenor quai pon ins excluder in'interrupziun d'urbarisaziun pli lunga, fundamentala tranter perioda romana e bajuvara ("eine längere, grundlegende Siedlungsunterbrechung zwischen Römer- und Bajuwarenzeit", Weindauer 2014, 248), pertge che tut cumprova per ina transiziun fluctuanta da la structura d'urbarisaziun da l'antica tardiva fin al temp medieval tempriv ("einen fließenden Übergang der Besiedlungsstruktur von der Spätantike zum Frühmittelalter", Weindauer 2014, 248). Tuttina resta ina differenza graduala tranter ils territoris numnads pertutgant la verificaziun empirica: quai che valeva prevalentamain en teoria pertutgant la relaziun da plazzas d'exchavaziun antic tardivas e dal temp medieval tempriv per la regiun prealpina bavaraisa {...}, chatta sia cumprova en ils territoris austriacs: las fundaziuns da lieus dal temp medieval tempriv dal 6avel tschientaner s'orientan quasi exclusivamain a l'infrastructura romana tardiva resp. – uschè lunsch ch'anc existent – a la structura da colonisaziun romana ("Was bezüglich des Zusammenhangs spätantiker und frühmittelalterlicher Fundstellen für das oberbayerische Alpenvorland noch überwiegend theoretisch galt {...}, findet in den österreichischen Gebieten seine nachweisliche Bestätigung: Die frühmittelalterlichen Ortsgründungen des 6. Jhs. orientieren sich fast ausschließlich an spätrömischer Infrastruktur bzw. – soweit noch vorhanden – an der romanischen Siedlungsstruktur", Weindauer 2014, 257).

(auct. Thomas Krefeld – trad. Susanne Oberholzer)

Tags: Linguistica



Datas d'entrada  (Citar)

En VerbaAlpina vegnan duvradas exclusivamain datas ch'èn georeferenziadas almain en il territori dad ina vischnanca politica, sche pussaivel dentant anc pli exactamain (sco p.ex. fotografias d'alps). Areguard las datas linguisticas ch'èn spezialmain impurtantas èn da distinguer dus tips: d'ina vart datas che derivan directamain dad expressiuns d'infurmants singuls – sco per exempel las cumprovas d'inqualas atlas linguistics, particularmain tschels neolatins, u er las cumprovas da la Bayerische Dialektdatenbank (BayDat); questas expressiuns vegnan decumposts en lur elements constitutivs, i uschenumnads tokens. Da l'autra vart cuntegnan inquals atlas, sco per exempel il SDS u er il 'VALTS, ed era tut ils dicziunaris betg naginas expressiuns da pledader, mabain furmas ch'èn gia vegnidas tipisadas dals publicaturs uschia ch'igl n'è betg pussaivel turnar fin als tokens.

(auct. Thomas Krefeld – trad. Susanne Oberholzer)

Tags: Linguistica



Denominaziun  (Citar)

Sut 'denominaziun' chapescha VerbaAlpina l'instanza idealisada d'in pled scrit, pledà u pensà che denominescha in u plirs concepts e referescha eventualmain a chaussas concretas. Enstagl d'in pled singul po er ina sequenza specifica da plirs pleds surpigliar questas funcziuns (uschenumnad polylexem. Cun reguard a la categoria 'concept' resulta ina uschenumnada relaziun m:n, en terms informatics; ina denominaziun polysema po denominar plirs concepts, al cuntrari po in concept vegnir denominà d'ina quantitad da denominaziuns sinonims.





(auct. Stephan Lücke – trad. Susanne Oberholzer)

Tags: Linguistica



Digitalisaziun  (Citar)

Sut la noziun digitalisaziun na sa chapescha betg il diever simpel da computers per l'elavuraziun da datas electronica en il context da VerbaAlpina, mobain plitost ed essenzialmain l'accessibladad digitala a fund dal material tras la *structuraziun* e la categorisaziun sistematicas e transparentas.



En il project vegn en funcziun il model da datas relaziunal, en il qual las datas vegnan organisadas per princip en furma da tabella. Las tabellas consistan da lingias (= actas, tupel) e colonnas (= attributs, champs, caracteristicas); mintga tabella po vegnir amplifitgada en mintga direcziun agiunschend lingias e colonnas ulteriuras. Tranter las tabellas existan relaziuns logicas che pussibiliteschan colliaziuns utilas e preschentaziuns sinopticas correspundentas (uschenumnads "joins") da duas e pli tabellas. Per l'administraziun da las tabellas drova VerbaAlpina actualmain il sistem d'administraziun da la banca da datas MySQL. Las tabellas n'èn dentant betg liadas a quest sistem, ma pon da tut temp vegnir exportadas p.ex. en furma da text cun segns da separaziuns univocamain definiblas per cunfins da champ e d'actas (uschenumnads separaturs) ensemen cun ils nums da colonna e la documentaziun da las relaziuns logicas (model entitad-relaziun). La structura XML, ch'actualmain è frequentamain utilisada, na vegn betg applitgada en il champ operativ da VerbaAlpina. En il rom dal concept d'interfatschas è XML dentant definì sco format d'export.

Ultra la structuraziun logica da las datas è la codaziun dals caracters il secund concept impurtant en connex cun il chavazzin "digitalisaziun". Gist en reguard a l'archivaziun a lunga durada da las datas è questa tematica fitg impurtanta e sto vegnir gestida prevesentamain. Uschè lunsch che pussaivel s'orienta VerbaAlpina en quest context a la tabella da codaziun ed a las directivas dal consorzi Unicode). Las attribuziuns correspundentas vegnan documentadas en tabellas specialas, tras quai è ina conversiun posteriura en valurs Unicode, che vegnan ad exister pussaivlamain da quel temp, adina pussaivla.


(auct. Stephan Lücke – trad. Susanne Oberholzer)

Tags: Linguistica Tecnologia d'infurmaziun



Etimologia  (Citar)

La scuvrida dals stratums linguistics, la stratigrafia, presuppona l'etimoligisaziun. Il commentari etimologic parta mintgamai dal tip da basa ed ha trais finamiras:
- eruir la lingua d'origin da la basa lexematica;
- motivar pertge che tut ils tips colliads sut il tip da basa tutgan ensemen; persuenter èn decisivas las regularitads da la fonetica istorica e la plausibilitad semantica da las relaziuns da concept da basa;
- reconstruir las vias d'emprest en cas ch'il tip da basa fiss derasà en plirs territoris linguistics; uschespert che la lingua da l'etimon d'ina vart e quella da l'infurmant da l'autra vart na correspundan betg, vegn automaticamain constatà in contact linguistic.


(auct. Thomas Krefeld – trad. Prisca Derungs | Daniel Telli)

Tags: Linguistica



Etnolinguistica  (Citar)

"On ne peut pas faire l'histoire des mots sans faire l'histoire des choses" (Jaberg 1936, 23).
En la tradiziun da perscrutaziun romanistica, ma surtut italianistica è la dialectologia stada da l'entschatta, q.v.d. en Italia almain dapi Giuseppe Pitré, adina fitg stretgamain liada a las scienzas socialas, pli exactamain a la sociologia ed a l'etnologia. En questa perspectiva pon ins chapir l'entira geolinguistca schizunt sco rom parzial d'in 'etnoscienza' surordinada. Quest'expressiun che vegn messa qua sco translaziun dal talian etnoscienza (da l'englais ethnoscience) n'a dentant pudì s'etablir ni en Italia ni en Germania. En il Manuale di etnoscienza fitg perspicazi ed infurmativ da Giorgio Raimondo Cardona (Cardona 1995) stat:

"[...] il prefissoide etno- permette un'immediata 'etnologizzazione' di qualunque sottodisciplina [...]. L'inglese offre ancora un altro tipo di formazione, quella con folk- (folk-taxonomy), che ha però lo svantaggio di non essere atrettanto facilmente esportabile quanto il suo concorrente grecizzante.
Il termine con etno- copre però due cose distinte, nella letteratura: etnobotanica può significare:
a) una vera botanica scientifica, ma ritagliata sull'habitat, uso ecc. di una specifica etnia;
b) la scienza botanica posseduta da una specifica etnia.
Nel primo caso, il ricercatore è soprattutto un naturalista, che compie il suo lavoro consueto, anche se con una particolare attenzione alle denominazioni locali ecc.; nel secondo il ricercatore è piuttosto un antropologo conoscitivo, che studia come venga categorizzato il mondo naturale da una data etnia; dei dati naturalistici egli si servirà soprattutto per ancorare le classificazioni così individuate a referenti reperibili e riconoscibili anche per chi è esterno alla cultura studiata. [...]
Gran parte dell'analisi etnoscientifica si basa sull'analisi di enunciati della lingua del gruppo [...] " (Cardona 1995, 15 f.; emfasa en stampa grassa da TK)  

L'etnoscienza uschè skizzada è numnada en la tradiziun americana dals Stadis Unids er cultural anthropology (tud. Kulturanthropologie). Specialmain en il spazi germanofon han ins ultra da quai fatg ina differenza tranter Volkskunde per la perscrutaziun da cultura(s) indigena(s) e Völkerkunde per la perscrutaziun da culturas estras, spezialmain nuneuropeicas. En il preschent discurr'ins empè per il solit generalmain d'etnologia cun il sectur particular da l'etnologia europeica (en il senn da la Volkskunde). La denominaziun etnolinguistica n'è per consequenza betg univoca damai ch'ella vegn limitada savens a l'examinaziun linguistica da culturas nuneuropeicas (cfr. Senft 2003), schebain ch'ella na duess betg excluder tschellas europeicas. La separaziun categorica sa mussa en mintga cass adina dapli vana en reguard als moviments da migraziun en massa ed ampels.

Ina nunprecisiun en il passus da Cardona sto anc vegnir schliada; ella pertutga il 'prefixoid" etno- che è duvrà d'ina vart sco sinonim da l'engl. folk e d'autra vart en relaziun cun etnia. Cun folk (en folk-taxonomy euv.) vegn renvià ad enconuschientschas ed a convenziuns pertutgant la cultura dal mintgadi dals laics resp. nunscienziads ed exactamain en quest senn duess er etnia (resp. etno-) vegnir applitgà a cuminanzas culturalas areguard il mund dal mintgadi senza dentant implitgar ideas idealisidas d'omogenitad, d'arcaicitad, d'isoladadad sociala euv. La differenziaziun da Cardona (a vs. b) renvia en pli a duas perspectivas da perscrutaziun cumplementaras en las scienzias culturalas e socialas.

Recapitulond pon ins definir studis dialectologics en il senn da Cardona (er posteriuramain) sco 'etnolinguistics', sch'els releveschan ed analiseschan lur datas linguisticas en stretg connex cun la cultura dal mintgadi dals pledaders. En la tradiziun romanistica è quest'orientaziun vegnida stabilida dal Sprach- und Sachatlas Italiens und der Südschweiz (AIS) prototipic; ella segna senza dubi la pli gronda differenza ed il pli grond avantatg en confrunt cun l'(ALF) co Karl Jaberg menziunescha emfaticamain. Il passus è instructiv en reguard a l'istorgia da la scienza e gudogna da vegnir relevà perquai ch'el mussa co ils auturs da l'AIS sa posiziunavan sasez:

"L'importance des «choses» n'a pas échappé à l'esprit de Gilliéron [...] Que Gilliéron ait complètement négligé ce point de vue dans la conception de l'Atlas et qu'il n'en ait tenu compte qu'en passant dans ses autres publications, c'est un fait d'autant plus étrange qu'il connaissait fort bien les «choses» et s'y intéressait passionnément. A-t-il approuvé l'enseignement que Ferdinand de Saussure a tiré de ses incursions dans les domaines limitrophes de notre science, à savoir  que la «linguistique a pour unique et véritable objet la langue envisagée en elle-même et pour elle-même», principe qui, malgré l'admiration que j'ai pour le grandsavant genevois, m'a toujours semblé singulièrement rétrécir le champ d'action du linguiste." (Jaberg 1936, 27 f.)

Jaberg demussa explicitamain e tuttafatg cun bun dretg ch'il structuralissem da la tradiziun da Saussure mantegn gist en quest punct ideas neogrammaticas; dal punct da vista da la geolinguistica contemporana vegn la tentativa da guardar la lingua sco 'modul' isolabel segiramain betg visa sco in nov paradigma, mabain schizunt sco tradiziunalistic:

"La conception du Petit Atlas phonétique du Valais roman [medemamain da Gilliéron; TK] et celle de l'Atlas linguistique de la France remontent à une époque qui était encore sous l'empire des néogrammairiens, et on sait ce que les néogrammairiens doivent aux sciences naturelles. Ce n'est certes pas un hasard que le Cours de linguistique générale s'en ressente également. M. Jud et moi, nous avions pas ces attaches avec les néogrammairiens, Gilliéron lui-même nous avait aidés à les rompre. Nous étions en revanche fortement impressionnés par les brillants articles de Meringer et de Schuchardt. La réalité des choses était autours de nous. Nous avions nous-mêmes parcouru les pays romans ; nous avions recueilli sur le terrain des observations ethnographiques et folkloriques. Comment en rester aux mots? Tout en sauvegardant le caractère essentiellement linguistique de notre ouvrage, nous croyions devoir fournir à l'historien des mots les données nécessaires pour se faire une idée des choses, afin qu'il ne bâtisse pas dans le vide." (Jaberg 1936, 28).
       

Normativa per la tradiziun etnolinguisticamain orientada da la dialectologia taliana è il studi resultà d'observaziun participanta da Hugo Plomteux 1980 sin la Cultura contadina in Liguria. Etnolinguisticamain fitg bain analisada, en cumparaziun cun autras regiuns forsa schizunt la meglra analisada è la Sicilia. Ins sto menziunar surtut: Fanciullo 1983 e plirs studis impurtants ch'èn naschids en connex cun l'Atlante linguistico della Sicilia; ils titels suandants infurmeschan sin las tecnicas culturals e tradiziuns mintgamai analisadas: Bonanzinga/Giallombardo 2011, Matranga 2011, Sottile 2002 e Castiglione 1999.

(auct. Thomas Krefeld – trad. Susanne Oberholzer)

Tags: Linguistica Context extralinguistic



Famiglias da linguas en las Alps  (Citar)

En il territori da la Convenziun da las Alps e pia en il territori da perscrutaziun da VerbaAlpina vegnan discurridas tradiziunalmain linguas da trais famiglias da linguas. Tut trais vegnan represchentadas da continuums dialectals, il grad da distincziun dals quals dependa evidentamain era da l'extensiun da lur territori da derasaziun. La fragmentaziun da la zona romanofona è pli gronda che tschella da la zona germana e tschella anc ina giada è pli gronda da tschella slava. Da la situaziun dialectala informan ils atlas linguistics spezialisads. In VerbaAlpina, ils puncts da relevaziun dals atlas differents vegnan colliads ad ina rait plurilingua cumplessiva. A nivel da las linguas naziunalas surordinadas resp. linguas minoritarias ch'èn implementadas regiunalmain è dentant be la Romania alpina sutdividida ulteriurmain. Pertge che ultra il franzos ed il talian èn uffizialmain renconuschids sco linguas naziunalas u linguas minoritarias en Svizra il rumantsch ed in Italia l'occitan, l'arpitan (u francoprovenzal) ch'è uffizialmain renconuschid en la Val d’Aosta, il ladin da las Dolomitas ed il friulan. En la Slavia alpina ed en la Germania alpina exista mintgamai be ina lingua da standard. Per quai che pertutga il tudestg pluricentric èn da distinguer almain per la Svizra, la Germania e l'Austria varietads da standard naizunalas coexistentas.

(auct. Thomas Krefeld – trad. Susanne Oberholzer)

Tags: Linguistica



Geolinguistica analoga  (Citar)

Las dimensiuns da savida che fan part da l'orizont tematic da VerbaAlpina, qvd. CHAUSSAS, CONCEPTS e PLEDS, vegnan colliadas per il solit fitg stretgamain e savens en maniera nunclera en la moda da presentaziun analoga da la geolinguistica tradiziunala. In cas exemplaric è la charta 1192a da l'AIS LA CASCINA DI MONTAGNA. Il titel da la charta ha en emprima lingia il status dad in concept, numnadamain EDFIZI, "wo ein gut ausgebildeter Käser (‘Senn’) mit Hilfspersonal die Milch sachgemäss zu Käse, Butter, Zieger verarbeitet" (translaziun: "nua ch'in chaschader bain scolà ('signun') elavura il latg en moda adequata en chaschiel, paintg, tschigrun cun persunal auxiliar"). En pli vegn ins a savair ch'i sa tracta d'in iperonim, pertge ch'inqualas tegias servan a medem temp da deposit per latg e chaschiel fertant ch'en auters cas stattan tschalers da latg e da chaschiel spezials a disposiziun per quai; tschels pon anc ina giada esser agiuntads u isolads e vegnan savens traversads dad in curs d'aua. Ultra da quai è la "meist massive steinerne Sennhütte" (translaziun: "la tegia per ordinari massiva da crap") da differenziar dad ina da lain euv. I dat, cun auters pleds, in'entira tipologia da concepts subordinads e pli specifics senza ch'igl è adina cler en detagl tge tegia è manegiada cun il pled mintgamai cumprovà sin la charta. Il concept en il titel da la charta è damai savens specifitgà memia pauc ed i na po nagliur vegnir exclusa l'existenza dad autras denominaziuns per tegias pli specificas; ils vocabularis da dialect conferman quest'impressiun fitg regularmain. A medem temp sa preschentan auters concepts che n'èn betg iponims da TEGIA: TSCHALER DA LATG e TSCHALER DA CHASCHIEL; plinavant renviesch'ins en la medema legenda a l'existenza frequenta da stallas (per animals differents, era per portgs), pia ad in terz concept. Denominaziuns per quests ulteriurs concepts na vegnan normalmain betg registradas en las chartas topograficas, mabain a l'ur en furma da glistas che mussan il pli be cumprovas per paucs lieus. A medem temp datti betg darar pleds polysems en las glistas che denominan concepts cumplettamain differents en ils singuls lieus. Ins confruntia il gener kort ch'è cumprovà en la glista per il concept da STALLA D'ALP en ils lieus AIS 107 e 109, schebain ch'el denominescha in concept totalmain different en ina da las duas cumprovas (punct 109), numnadamain CHAUMA E LIEU DA MULSCHER PER MUVEL SPER LA TEGIA D'ALP.



Talas inconsistenzas ston vegnir eliminadas absolutamain tar il relevament digital da datas; igl è ina necessitad imperativa da separar cleramain las dimensiuns dal cuntegn numnadas, per uschè da dir la deconstrucziun sistematica da l'infurmaziun purschida.



Suenter quest process pon tut las infurmaziuns vegnir clamadas e visualisadas da la banca da datas en categorias consistentas e quasi quala cumbinaziun ch'i saja.


(auct. Thomas Krefeld – trad. Susanne Oberholzer)

Tags: Linguistica



Geolinguistica plurilingua  (Citar)

Igl appartegna a las finamiras da quest portal da stgalprar la forza pregnanta dal contact linguistic e spezialmain ses cundiziunament etnolinguistic en il svilup dal territori linguistic alpin. La concepziun da la banca da datas vegn a permetter da represchentar ils emprests registrads era quantitativamain en lur cumulaziun locala, pertge ch'els resultan automaticamain, cura che l'appartegnientscha da l'infurmant ad ina da las trais famiglias da linguas na concorda betg cun tschella da l'etimon.
Igl èn trais famiglias da linguas che marcheschan il territori alpin dal temp modern en furma da continuums da dialect ch'èn differents areguard lur extensiun e surtut areguard lur differenziaziun; las zonas da derasaziun da las trais famiglias da linguas na sa laschan betg represchentar en stadis naziunals specifics cfr. territoris linguistics actuals. Il german è represchentà da varietads alemanas e bavaraisas che vegnan attribuidas a la lingua tudestga pluricentrica; il rapport cuminaivel a la varietad da standard svizra, tudestga ed austriaca n'exista atgnamain dentant betg pli en pliras inslas linguisticas gualsras e bavarais veglias (cimbricas) al sid da las Alps.
Cuntrari a la part dal territori da lingua germana pon ins attribuir las varietads dal continuum neolatin a pliras linguas; ultra il franzos ed il talian sa tracta i – a norma da la legitimaziun politica en Svizra ed in Italia – da l'occitan, il francoprovenzal, il retorumantsch (rumantsch dal Grischun), il ladin da las Dolomitas ed il friulan.
Il slav è rappreschentà dals dialects slovens che na vegnan discurrids betg mo en Slovenia, mabain era en insquantas vischnancas talianas ed austriacas. I n'appartegna dentant betg a las finamiras da VerbaAlpina da descriver ils dialects dal territori alpin uschè cumplet sco pussaivel, da stgalprar ils cunfins da dialect locals u regiunals e da preschentar uschia il spazi per uschè da dir sco mosaic da varietads. Plitost duessan sa mussar tras la disposiziun spaziusa gist quests segns caracteristics (surtut lexicals) ch'èn derasads ultra ils cunfins singuls da dialect u lingua faschond resortir uschia ils tratgs cuminaivels etnolinguistics.





Cunquai che dialects furman en sai sistems linguistics cumplets, pon ins pertutgant la retschertga cuminaivla dals trais continuums 'geneticamain' differents affirmar che il contact linguistic vegn perscrutà qua en furma dad ina geolinguistica plurilingua ((cf. en detagl Krefeld 2018d).

(auct. Thomas Krefeld – trad. Susanne Oberholzer)

Tags: Linguistica



Georeferenziaziun  (Citar)

La georeferenziaziun è in criteri d'ordinaziun da las datas administradas in VerbaAlpina substanzial; i vegnan applitads grads da longhituda e da ladezza. L'exactadad da questa referenziaziun variescha tut tenor il tip da datas, i vegn visada dentant ina referenziaziun uschè exacta sco pussaivel, cun precisiun dad in meter. En il cas da las datas linguisticas d'atlas e dicziunaris è normalmain mo ina referenziaziun approximativa tenor il toponim pussaivel, en il cas da datas p.ex. archeologicas percunter èn pussaivlas georeferenziaziuns exactas enfin il meter. I pon vegnir memorisads puncts, lingias (sco vias, flums e.s.) e surfatschas. Per la georeferenziaziun vegn duvrà surtut l'uschenumnà format WKT (https://en.wikipedia.org/wiki/Well-known_text) che vegn transferì en in format MySQL specific en la banca da datas da VerbaAlpina tras la funcziun geomfromtext() (https://dev.mysql.com/doc/refman/5.7/en/gis-wkt-functions.html e vegn memorisà uschia. La sortida en format WKT succeda tras la funcziun MySQL astext().
Il retagl da referenza da la georeferenziaziun è la rait da las vischnancas en il territori alpin che pon vegnir edidas u sco surfatscha u sco punct, tut tenor basegn. La basa per la georeferenziaziun èn las lingias da cunfin da las vischnancas che VerbaAlpina ha survegnì da siu partenari Convenziun da las Alps; las datas correspundan circa al stadi da 2014. In'actualisaziun permanenta da questas datas, che sa midan mintgatant pervia da refurmas da l'administraziun betg raras, è nunnecessaria perquai ch'i sa tracta be d'in rom da referenza geografic tenor l'opiniun da VerbaAlpina. La preschentaziun da punct dal retagl da vischnancas vegn deducì cun agid dad algoritmus dals cunfins da vischnancas ed è pia secundara. Ils puncts da vischnancas eruids rapreschentan ils puncts centrals geometrics da las surfatschas da vischnancas e marcheschan maximalmain per cas la chapitala u schizunt il center da la vischnanca. En il cas da basegn pon tut las datas vegnir projectadas separadamain u cumulativamain sin il punct da vischnanca eruì. Quai è il cas per exempel per las datas linguisticas d'atlas e dicziunaris.
Ultra dal retagl da referenza dals cunfins da vischnancas georeferenzià exactamain vegn preschentà in retagl quasi georeferenzià en furma cun structuras da patgnas (a partir da versiun 16/1) che reproducescha bain la posiziun approximativa da las vischnancas ina cun l'autra, che assegna dentant a medem temp ina surfatscha idealisada a mintga territori communal cun mintgamai la medema furma e dimensiun.

Cun quai vegnan purschidas metodas da cartaziun alternativas che han omaduas lur avantatgs e dischavantatgs e ch'offreschan er omaduas in tschert potenzial sugestiv grazia a lur potenza figurativa: la preschentaziun topografica porscha ina meglra idea da la spazialitad concreta cun ses profils da territoris, traversadas da val, sortidas da val nunaccessiblas euv. savens fetg spezials. La charta da patgna pussibilitescha encunter ina visualisaziun pli abstrahada da las datas perquai ch'ella gulivescha las extensiuns da las surfatschas da vischnanc sco er aglomeraziuns resp. abitadis sparpagliads. Quai è particularmain util per las chartas quantitativas pertge che la dimensiun da la surfatscha crea involuntarmain l'impressiun da da paisa quantitativa gia tar la percepziun.


(auct. Thomas Krefeld | Stephan Lücke – trad. Susanne Oberholzer)

Tags: Linguistica Tecnologia d'infurmaziun Context extralinguistic



Model da datas relaziunal  (Citar)

Il model da datas relaziunal organisescha infurmaziuns en furma d'ina u pliras tabellas. La designaziun sa basa sin il fatg che tabellas vegnan numnadas en il linguatg spezial er sco "relaziuns". Las lingias d'ina tabella vegnan era numnadas "acta" u "tupel"; enstagl da colonnas discurran ins  era da "champs", "attributs" u "caracteristicas". Ina tabella po, almain teoreticamain, avair in dumber da lingias e colonnas illimità. Ina tabella existenta po vegnir amplifitgada da tut temp tant da novas lingias sco da novas colonnas. Ina collecziun da pliras tabellas po vegnir designada sco banca da datas. Per la gestiun d'ina tala collecziun da tabellas/banca da datas vegnan duvrads uschenumnads sistems d'administraziun da la banca da datas sco p.ex. MySQL u PostgreSQL. L'administraziun da las datas sco er lur analisa succeda tras in linguatg formal specific, l'uschenumnà Structured Query Language (SQL), ch'è vegnì sviluppà specialmain per l'utilisaziun da datas en il format relaziunal e che exista tranter auter en ina versiun standardisada da l'ISO (cfr. Wikipedia).
Per la reproducziun d'infurmaziuns en il model da datas relaziunal existan atgnas reglas ch'èn de facto ina scienza per sai. (p.ex. l'uschenumnada normalisaziun). A medem temp è la tscherna concreta da la modellaziun dependenta da l'applicaziun

(auct. Stephan Lücke – trad. Susanne Oberholzer)

Tags: Linguistica



Notaziun  (Citar)

En las contribuziuns da text vegnan duvrads ils principis da notaziun suandants, per gronda part usuals: las furmas linguisticas (exempels da cumprovas) vegnan scrittas a moda cursiva; las significaziuns vegnan scrittas tranter virgulettas simplas, sco p.ex. ita. formaggio 'chaschiel'. Categorias extralinguisticas (concepts) vegnan represchentadas da bustabs gronds. La differenza tranter significaziun linguistica e concept è impurtanta surtut en cas ch'i na dat nagin pled per tscherts concepts en linguas/dialects singul(a)s, sco en il cas da CHASCHIEL DAL LIQUID SUENTER LA SEGUNDA SEPARAZIUN DA LAS CUMPONENTAS DIRAS. Per quest concept din ins ita. ricotta, fra sérac, roh tschigrun, aleman Ziger euv.; in pled per tudestg da scrittira manca dentant.

(auct. Thomas Krefeld – trad. Susanne Oberholzer)

Tags: Linguistica Pagina-web



Onomastica  (Citar)

Ils resultats onomastics, specialmain en la toponomastica, han impurtanza fundamentala per la valitaziun d'ina cuntinuitad d'urbanisaziun, che surviva la midada da lingua (cfr. areguard las Alps gia Steub 1867 e von Greyerz 1933). Qua stuain vegnir differenziads dus tips semantics: d'ina vart vegnan adoptadas formas anticas da linguas da substrat ("[j]ene oft unangenehmen Verräther anderer Zeiten", (translaziun: quels traditurs savens malempernaivels d'auters temps) co Steub 1867, 142 ha exprimì quai). La scuvrida da quellas formas sto considerar las regularitads da la fonetica istorica ed a medem temp quintar cun excepziuns multifaras che savens èn caschunadas da remotivaziun provocada da l'etimologia populara. Da l'autra vart dat i nums che "pledan": cun tschels vegnivan designads ils pledaders da las linguas da substrat, sco per exempel en ils nums alemans e bavarais cun la basa wal(l)-, walch-, welsch- 'neolatin' (cfr. l'ovra classica d'Ernst Schwarz 1970). La moda da proceder po succeder da duas perspectivas oppostas, numnadamain cun tschertgar correspundenzas pli giuvnas u actualas partind da cumprovas anticas (en itineraris, sin craps da miglia e.a.) u che en direcziun cuntracurrenta cun identifitgar etimons en furma da cumprovas anticas u da reconstrucziuns linguisticas per furmas actualas.
L'emprima perspectiva è senza dubi pli simpla pervia da las datas d'input survesaivlas, pertge ch'ella furnescha in effectiv da nums romans ch'en general èn da localisar bein. Quest effektiv po vegnir analisà sistematicamain. Bler pli exigenta ed er fitg pli expressiva è la perspectiva retrospectiva: qua mancan per gronda part las premissas per ina lavur da success che cuvra in spazi vast; blers territoris n'èn betg explorads onomasticamain, perquai ch'i n'existan ni variantas dialectalas recentas ni cumprovas temprivas. Almain en Svizra è vegnida fatga in'entschatta empermettenta cun il portal toponomastic svizzer ortsnamen.ch.
Ultra ils toponims che sa refereschan ad abitadis è impurtanta la documentaziun dals nums da cultira (per exempel da muntognas ed alps), perquai che pussibilitescha conclusiuns a l'utilisaziun nuninterruta dal terren. Tar quai l'exempel suandant, fitg provisoric: En ses studi impurtant davart l'urbarisaziun da la Baviera Sura meridiunala e dals territoris cunfinants tirolais ed en la regiun da Salzburg scriva Franz Weindauer 2014 davart il resultat d'ina valitaziun extendida dals chats archeologics: "Der Abgleich mit den Ergebnissen der Ortsnamenkunde und der Patrozinienforschung hat ergeben, dass erneut die bereits in spätrömischer Zeit besiedelten Regionen stichhaltige Hinweise auf romanisches Leben im Frühmittelalter liefern. Dazu zählen in erster Linie das Ammerseegebiet, das Werdenfelser Land, das östliche Chiemseegebiet und der Rupertiwinkel, aber beispielsweise auch die Region um das Mangfallknie, um Rosenheim und um den Starnberger See (Weindauer 2014, 249; translaziun: l'armonisaziun cun ils resultats da la toponomastica e da la perscrutaziun dals patrocinis ha mussà che danovamain las regiuns gia populadas durant l'epoca romana tardiva furneschan indizis valaivels da vita neolatina en il temp medieval tempriv. Da quai fan part en emprima lingia il territori da l'Ammersee, il Werdenfelser Land, il territori dal Chiemsee oriental ed il Rupertiwinkel, ma per exempel er la regiun enturn il Mangfallknie, enturn Rosenheim ed enturn il Starnberger See.). La distribuziun dals lieus da chat s'orienta en la part alpina dal champ da perscrutaziun da Weindauer fitg evidentamain als pass, pia per exempel a la ruta dal Brenner che sa sparta ad Innsbruck (sch'ins guarda dal sid) en in rom occidental (per il Zirlerberg a Garmisch ed en la regiun prealpina) ed in rom oriental (l'En engiu). Gia in tgit onomastic cursoric sin la chadaina da muntognas dal Karwendel, ch'è en igl angul da questas duas rutas e nua ch'i na sa scuntra nagin abitadi in zic pli grond fin oz, mana a la glisch en l'interval da be paucs kilometers romanissems evidents u pleds preromans ch'èn vegnids transmess en furma neolatina:
* la Fereinalm < lat. veranum, cfr. spa. verano 'stad' sco er il tunnel dal Veraina en Engiadina Bassa;
* la Krapfenkarspitze per la basa preromana *krapp- 'grippa', cfr. surs. crap cun fitg numerusas cumprovas en la toponomastica grischuna (cfr. Schorta 1964, 111-114);
* la Pleisenspitze per la basa preromana *blese 'blais d'erva spundiva', cfr. roh. blaisch, blais, bleis, bleisa (cfr. DRG 2, 373 sco er qua las numerusas cumprovas toponomasticas en Schorta 1964, 44-46);
* il Hochgleirsch per lat. glarea 'glera' + iciu cun spustament d'accent sin l'emprima silba; cfr. las correspundenzas svizras, sco il toponim rumantsch glaretsch a Mustér (cfr. Schorta 1964, 164) ed il toponim alleman da la Svizra Orientala Glaretsch a Pfäfers (cfr. ortsnamen.ch);
* la Larchetalm < lat. laricetum 'guaud da lareschs', da larix + etum, cfr. las numerusas cumprovas rumantschas dal tip laret, a la varianta lat. larictum en Schorta 1964, 185;
* il num da muntogna Juifen < lat. iugum 'giuf', puspè detg bleras parallelas sparpagliadas lunsch enturn, cfr. ils toponims Juferte en la Simmental al sid da Berna, pliras Juf e giuf/giuv en il Grischun (tuts en il portal toponomastic da la Svizra) sco er il Jaufenpass en il Tirol dal Sid; in pau ad ost da Juifen è la muntogna Guffert, il num dal qual sto vegnir mess sper la varianta da la Simmental numnada.
In'analisa accurata manass a la glisch anc bler dapli. Ins considerescha en il davos exempel plinavant la furma fonetica neolatina e cleramain betg pli latina (-g- > -v-, -f). Tut quests exempels da toponims presupponan contact cun ina populaziun da lingua neolatina che duvrava la muntogna per la subsistenza e bain er per l'acculturaziun a sia furma da vita. En quai senn ha gia s'exprimì  Gamillscheg 1935, 306: "Der alemannische und bajuwarische Bauer, der dem neubesiedelten Boden seine Frucht abringt, stellt die Verbindung mit den unter gleich hart Bedingungen arbeitenden Romanen her. Nichts zeigt deutlicher, daß sich hier keine nationalen Kämpfe abgespielt haben, als die Tatsache, die altromanischen Ortsnamen und die jüngeren deutschen hier ebenso friedlich nebeneinander weiterbestehen wie Ladiner und Deutschtiroler. Das Eindringen der Alemannen und Bajuwaren in den rätisch-norischen Alpen hat keine Kulturzerstörung im Gefolge gehabt." (translaziun: Il pur alleman e bavarais che obtegna cun grond sforz fritga dal terren danovamain urbarisà, creescha la colliaziun cun ils Romans che travaglian sut las medemas cundiziuns difficilas. Nagut mussa pli evidentamain che qua na han gì lieu cumbats naziunals ch'il fatg che il toponims neolatins antics e tschels tudestgs pli giuvens coexistan vinavant uschè paschaivlamain in sper l'auter sco Ladins e Tirolais da lingua tudestga. L'invasiun dals Allemans e dals Bajuvars en las Alps reticas-noricas na ha betg gì per consequenza la destrucziun culturala.)

(auct. Thomas Krefeld – trad. Susanne Oberholzer)

Tags: Linguistica



Orizont da la savida  (Citar)

Quest portal infurmescha en trais differentas dimensiuns:
(1) davart realitads extralinguisticas ('chaussas'),
(2) davart concepts, u: categorias tematicas che n'èn betg liadas a singulas linguas u singuls dialects,
(3) davart [[expressiuns|tipisaziun] linguisticas da las linguas e dals dialects examinads.
Il tractament separà da (2) e (3) è fundamental, perquai ch'ils concepts relevants n'èn tuttavia betg adina documentads ('lexicalisads') cun denominaziuns specificas en tut il territori da retschertga; uschia na datti p.ex. en grondas parts dal territori bavarais nagin pled per il chaschiel che vegn producì da scharun (cf. persuenter gsw. Ziger, ita. ricotta, fra. sérac), entant ch'i na dat savens betg in'expressiun per la massa da chaschiel frestga anc betg furmada (bar. Topfen, deu. Quark) en ils dialects rumantschs sco er en il talian da standard. La relaziun dad (1) d'ina vart e da (2) e (3) da l'autra vart è mintgatant era pli problematica ch'i para a l'emprima egliada; uschia chatt'ins mintgatant expressiuns linguisticas cun in status semiotic nuncler, perquai ch'ils documents na mussan betg, sch'i sa tracta da denominaziuns da concepts u eventualmain da nums per chaussas; quai è p.ex. il cas, sch'in pledader titulescha in'alp particulara, per exempel quella ch'el dovra sez, cun in pled generic sco munt u pastüra.

(auct. Thomas Krefeld – trad. Prisca Derungs | Daniel Telli)

Tags: Linguistica Context extralinguistic



Pagina da codes  (Citar)

VerbaAlpina unescha datas da differents tips da funtaunas: datas d'atlas linguistics e pledaris stampads, che ston anc vegnir digitalisadas, sco er datas ch'existan gia en furma electronica d'ina retscha da projects da partners. Mintgina da questas funtaunas differentas utilisescha sistems pli u main individuals per la transcripziun. Per realisar l'unificaziun indispensabla han ins basegn da glistas, en las qualas è determinà tge caracter en il sistem da transcripziun d'ina funtauna ha tge equivalent en il sistem da transcripziun d'in autra funtauna. I sa tracta principalmain da represchentar ils sistems da transcripziuns differents en l'Alfabet Fonetic Internaziunal (IPA) che fa da transcripziun da referenza a l'intern da VerbaAlpina. Per il transferiment d'in sistem da transcripziun specific a la funtauna en il sistem d'IPA è necessari endrizzar ina glista cumpletta en furma da tabella cun ils equivalents da caracters. Tala tabella sa numna "pagina da codes". Qua in extract da la pagina da codes fundamentala per la conversiun dal sistem da transcripziun da l'AIS a l'IPA. En tut cumprenda questa pagina da codes var 4500 lingias/attribuziuns:



La columna `BETA` cuntegn ils caracters duvrads en l'AIS en furma transcritta tenor il princip dal code beta, la columna `IPA` cuntegn il caracter IPA mintgamai correspundent e la columna `HEX` la valur numerica/las valurs numericas da la tabella Unicode che correspunda(n) al caracter IPA correspundent.

(auct. Stephan Lücke – trad. Susanne Oberholzer)

Tags: Linguistica Tecnologia d'infurmaziun



Perscrutaziun inductiva dal spazi cultural  (Citar)

Il project focussescha las Alps sco cumplex da spazi cultural sulet perquai ch'el parta da la spetga da tecnicas culturalas cuminaivlas en tut la regiun alpina. La basa per quai stat en l'adattaziun a cundiziuns da vita identicas u almain fitg sumegliantas en l'auta muntogna ed en la derasaziun colliada cun quai e natirala d'abilitads e tradiziuns correspundentas. Perquai che quests tratgs cuminaivels sa manifestan cleramain en la lingua tras denominaziuns correspundentas, n'èsi betg cunvegnent da descriver la cultura materiala alpina per uschè dir top down en il rom da cuminanzas linguisticas sulettas, q.v.d. tras ina rait ferma da puncts da relevaziun en regiuns linguisticas u dialectalas ch'èn vegnidas fixadas a priori; quai correspunda il pli a las intenziuns da la dialectologia che mira ad ina descripziun uschè cumpleta sco pussaivel da territoris singuls e da varietads idealmain specificas. En la perspectiva da VerbaAlpina dad ina geolinguistica plurilingua che surmunta ils cunfins linguistics duessan ils territoris da derasaziun da tradiziuns culturalas e da lur denominaziuns linguisticas vegnir rendids visibels percunter bottom up, q.v.d. inductivamain da l'accumulaziun da rechats locals il pli numerus pussaivel.
Igl è il princip fundamental da duvrar exclusivamain datas georeferenziablas e da betg sugerir – cun excepziun da l'appartegnientscha dals lieus a la Convenziun da las Alps – naginas categorias spaziusas. A la profilaziun da la regiun alpina sco spazi cultural pon contribuir las datas extralinguisticas che furneschan infurmaziuns actualas u istoricas da l'organisaziun sociala dals abitants e/u dal svilup da l'infrastructura da basa e da l'explotaziun dal spazi. Pertutgant la reconstrucziun istorica dal spazi cultural alpin èsi desiderabel d'armonisar territoris cun persistenza archeologica cun areals da relicts linguistics e da visualisar quai quantitativamain en furma dad ina cartografia da materias e stratums linguistics cumbinada, cfr. sin quai dal punct da vista archeologic generalmain Häuber/Schütz 2004a e pli specificamain l'atlas exemplaric da stratums urbans da Cologna (cfr. Häuber/Schütz/Spiegel 1999 e Häuber u.a. 2004).

(auct. Thomas Krefeld – trad. Susanne Oberholzer)

Tags: Linguistica



Pledaris da referenza  (Citar)

En connex cun la lavur da tipisaziun centrala per VerbaAlpina èn ils pledaris da referenza da grond'impurtanza. Tut las datas obtegnidas da las funtaunas, tant cumprovas singulas sco er tips fonetics e morfolexicals, vegnan referidas ad in rom da referenza lexicografic per garantir ina meglra cumparegliabladad dal material. La lavur da tipisaziun vegn fatga dals collavuraturs da VerbaAlpina e sa basa sin lur expertisa linguistica. Questa lavur è pia suttamessa ad ina tscherta interpretaziun e na pretenda valaivladad incontestabla. Las datas ch'èn retratgas da las funtaunas, vegnan cumbinadas cun ils lemmas dals pledaris da referenza ch'èn enumerads giusut. A l'intern d'ina famiglia linguistica vegnan las datas linguisticas, che ston vegnir tipisadas, cumbinadas mintgamai cun ils lemmas dals pledaris da referenza ch'èn specifics per il territori linguistic. En la perspectiva opposta èsi pia pussaivel da chattar tut las datas da VerbaAlpina classifitgadas sa basond sin ils lemmas dals pledaris da referenza. En quel regard preschenta VerbaAlpina in schlargiament dals pledaris da referenza utilisads che quests pon realisar senza gronds problems tras colliaziun cun in link sch'els èn disponibels en lingia. Sche nagin dals pledaris da referenza preschenta in lemma correspundent en il cas singul, stabilescha VerbaAlpina in tip morfolexical en furma ortografica che da qua envi ha status da referenza; a quest tip VA sa refereschan tut las ulteriuras datas linguisticas da questa categoria morfolexicala. Tras il far referenza a sasez survegn VerbaAlpina sez il status da pledari da referenza.
Damai che l'attribuziun als pledaris da referenza descritta qua sura è ina lavur dependenta d'interpretaziun, pussibilitescha VerbaAlpina absolutamain er tant als scienziads sco als betg scienziads da commentar controversamain las attribuziuns da lemma singulas. Quai permetta als externs da far tipisaziuns alternativas che pon vegnir commentadas e discussiunadas anc ina giada.

Pleds dal territori linguistic german vegnan cumbinads, sche pussaivel, cun ils lemmas da:
  • Schweizerisches Idiotikon. Schweizerdeutsches Wörterbuch
  • Grimm, Jacob und Wilhelm (1854-1961): Deutsches Wörterbuch von Jacob und Wilhelm Grimm, 16 Bde. in 32 Teilbänden, Leipzig (Quellenverzeichnis Leipzig 1971) (DWB)
  • Duden (consideraziun pervia da sia impurtanza effectiva e da la gronda quantitad da material – malgrà la stgarsezza areguard las infurmaziuns lexicograficas preschentadas en el)
Pleds dal territori linguistic neolatn vegnan cumbinads, sche pussaivel, cun ils lemmas da:
Pleds dal territori linguistic slav vegnan combinads, sche pussaivel, cun ils lemmas da:
  • Slovar slovenskega knjižnega jezika (SSKJ)
Sche necessari (specialmain en reguard ad etimons) serva per pledari da referenza per la lingua latina:
  • Georges, Karl Ernst (1913-1916, Reprint 1998): Ausführliches lateinisch-deutsches Handwörterbuch. Aus den Quellen zusammengetragen und mit besonderer Bezugnahme auf Synonymik und Antiquitäten unter Berücksichtigung der besten Hilfsmittel ausgearbeitet, 2 Bände, Darmstadt.
Per la determinaziun da l'etimologia, specialmain dals tips da basa, servan sco referenza:
  • Wartburg, Walther von (1922-1967): Französisches Etymologisches Wörterbuch. Eine Darstellung des galloromanischen Sprachschatzes, 25 Bände, Basel (FEW), cun ses commentaris (che concludan ils singuls artitgels) ch'èn savens fundamentals er sur il franzos e schizunt sur il neolatin ora.
  • Kluge
  • DELI
  • Bezlaj ed er l'ultima ediziun Snoj. V. generalmain per las etimologias slavas Berneker


(auct. Thomas Krefeld | Stephan Lücke – trad. Susanne Oberholzer)

Tags: Linguistica



Polylexem  (Citar)



(auct. Stephan Lücke | Florian Zacherl)

Tags: Linguistica



Profil da sumeglientscha etnolinguistica  (Citar)

Dal punct da vista da quest project furman ils tips da basa il fundament dal spazi alpin pluriling. En il senn dad ina represchentaziun sintetica èn prevesidas duas funcziuns da cartaziun quantitativa differentas:
  1. D'ina vart è il stgazi da pleds alpins d'interess particular; la totalitad da quests pleds furma per uschè dir in tip ideal fictiv, al qual ils dialects locals singuls s'avischinan pli u main. A quai correspunda la cartaziun dad ina sumeglientscha graduala ch'è vegnida inspirada da la represchentaziun dal champ gradient de la gasconité en il ALG 6.
  2. Da l'autra vart vegn la sumeglientscha relativa da tut ils lieus da relevaziun cartografada (tenor il model da l'ASD) constatond e visualisond ils tips da basa cuminaivels dad in inqual lieu da relevaziun e tschels dad in inqual auter lieu sco punct da referiment.


(auct. Thomas Krefeld – trad. Susanne Oberholzer)

Tags: Linguistica Context extralinguistic



Referent  (Citar)

En il triangul da las categorias linguisticas "denominaziun" – "concept" – "referent", che sa refereschan l'ina a l'altra, il referent inditgescha la substanziaziun individuala d'in concept – da natira – adina abstract, en auters pleds: ina chaussa concreta, individuala. Ils referents che cumparan en il material tractà da VerbaAlpina permettan per gronda part ina represchentaziun sco dissegn u fotografia. En confrunt cun las denominaziuns ed ils concepts èn ils referents d'impurtanza subordinada en VerbaAlpina. Represchentaziuns da referents, il pli fotografias, vegnan a vegnir duvradas per uschè dir sco 'meds auxiliars' surtut en connex cun il crowdsourcing per far ils referents pli spertamain chapibels als infurmants perquai che las descripziuns dals concepts èn mintgatant necessariamain cumplitgadas.

(auct. Stephan Lücke – trad. Susanne Oberholzer)

Tags: Linguistica



Retorumantsch  (Citar)

En accord cun la Constituziun federala da la Confederaziun svizra vegn l'expressiun tudestga 'Rätoromanisch' duvrada qua per las varietads rumantschas dal Grischun che na vegnan betg quintadas tradiziunalmain tar il talian (cf. Gross 2004 e Liver 2010). Cunquai na duai dentant en nagin cas vegnir pretendì che quest rumantsch dal Grischun, il ladin da las Dolomitas ed il furlan appartegnian a la medema 'lingua'; gist per quest concept che n'è betg pli supportabel oz è l'expressiun 'retorumantsch' oriundamain vegnida furmada da la linguistica en il 19avel tschientaner. L'idea sco tala ha Graziadio Isaia Ascoli sviluppà e numnà per talian 'ladino'.

(auct. Thomas Krefeld – trad. Prisca Derungs | Daniel Telli)

Tags: Linguistica



Rom onomasiologic  (Citar)





(auct. Thomas Krefeld – trad. Susanne Oberholzer)

Tags: Linguistica



Semantica  (Citar)

La structuraziun digitala da las datas ('grad da digitalisaziun D 3':

grafica: Stephan Lücke

Sa basond sin las relaziuns da concept che cumparan uschè pon ins skizzar il profil seminatic sincron da mintga expressium polisema; las pli impurtantas furmas da polisemia vegnan numnadas sutvart.
- igl è polisemia taxonomica, sch'in'expressiun designescha tant concepts reciprocamain surordinads sco subordinads.
- igl è polisemia meronimica, sch'in'expressiun designescha tant connex dals fatgs complex ('entir') sco er constituentas da quests connex ('parts'); uschè vegn l'ALP sco la part da la muntonga impurtanta per ils purs savens designada simplamain sco 'muntogna':




Denominaziun meronimica dal concept ALP sco part da la muntogna tras transmissiun da la denominaziun a l'entir
tip morfolexical montagna 'muntogna' (neolat. f.) (16 cumprovas)
tip morfolexical monte (neolat. m.) (67 cumprovas)

Da l'autra vart vegn l'ALP sco entir economic (cun tut che far part da quai) denominada d'expressiuns che stattan atgnamain be per cumponentas da l'economia d'alp:

VA_ALM_Teil
Denominaziun meronimica dal concept ALP sco entir tras transmissiun da la denominaziun da cumponentas
tip morfolexical cascina 'tegia' (neolat. f.) (1 cumprova)
tip morfolexical casera 'tegia'  (neolat. f.) (1 cumprova)
tip morfolexical cjampei 'champs' (neolat. m.) (2 cumprovas)
tip morfolexical pascol 'pastg' (neolat. m.) (1 cumprova)
tip morfolexical pascolo 'pastg' (neolat. m.) (1 cumprova)

- igl è polisemia metonimica, sch'in'expressiun designescha concepts che designeschan 'parts' differentas a l'intern dal medem 'entir'; uschia appartegnan t.a. il MUVEL, EDIFIZIS per il PERSUNAL e per il muvel, in CLAUS e.u.v. a l'ALP. Tut las cumponentas numnadas pon vegnir designadas en differents dialects locals neolatins dal tip morfolexical neolat. mandra:
VA_mandra
Significaziuns metonimicas dal tip morfolexical neolat. mandra
concept TEGIA D'ALP (1 cumprova)
concept STALLA D'ALP (2 cumprovas)
concept SCOSSA (15 cumprovas)
concept CLAUS D'ARMENTS (3 cumprovas)

- Igl è polisemia metaforica, sch'in'expressiun designescha concepts da champs differents che n'èn betg en connex in cun l'auter. Sulettamain il concept GROMA vegn designà da las metafras resp. cumparaziuns suandantas:

  1. sco 'chau': capo (neolat. m.), (19 cumprovas), latiers capo di latte (neolat.), litteralmain 'chau da latg'  (12 cumprovas), il capo del latte (neolat.) (1 cumprova)
  2. sco 'flur': fleur / fiore (neolat. m.) (15 cumprovas), fiora (neolat. f.) (17 cumprovas), latiers fiora cruda (1 cumprova), letteralmain 'flur betg cotga', fiore di latte (neolat.), letteralmain 'flur da latg' (2 cumprovas)
  3. sco 'pel': Haut (gem. m.) (2 cumprovas), peau / pelle (neolat. f.) (1 cumprova), la pelle del latte (neolat.) (1 cumprova)
  4. sco 'pail': pelliccia (neolat. f.) (2 cumprovas), Pelz (gem. m.) (4 cumprovas)
  5. sco 'tschajera': sbrumacje (neolat. f.) (2 cumprovas), sbrume (neolat. m.) (11 cumprovas)
  6. sco 'stgima': écume / schiuma (neolat. f.) (2 cumprovas), spuma (neolat. f.) (1 cumprova), spumacje (neolat. f.) (1 cumprova)
  7. sco 'taila': toile / tela (neolat. m.) (14 cumprovas), latiers tela del latte (neolat.) (1 cumprova) e tela di latte (neolat.) (5 cumprovas), letteralmain 'taila da latg'

Il terz tip mussa fitg en bella moda che er metafras pon esser derasadas sur ils cunfins da famiglia da linguas ora; en quest cas represchentan tud. Pelz e neolat. pelliccia ultra da quai il medem tip da basa, numnadamain latin pellīcia, la furma feminina d'in adjectiv denominal dal lat. pellis 'pel'.






    - Igl è polisemia antonimica, sch'in'expressiun designescha concepts che stattan en cuntrast in cun l'auter.
Natiralmain po in'expressiun er designar pliras relaziuns semanticas differentas sco ils concepts ch'èn colliads cun il tip da basa malg- en differentas varietads neolatinas mussan exemplaricamain.





(auct. Thomas Krefeld – trad. Susanne Oberholzer)

Tags: Linguistica



Stgazi da pleds alpins  (Citar)

Chaussas realas tipicamain alpinas (sco il CHAMUTSCH, il SCHEMBER u l'ALP) vegnan savens denominadas da pleds da substrat preromans. Quest stratum linguistic è vegnì descrit bain primarmain pli detagliadamain da Jakob; el furma il center da l'uschenumnà stgazi da pleds alpins. L'expressiun n'è dentant betg cumplettamain univoc, pertge ch'el vegn chapì in pau pli vastamain da Otto von Greyerz 1933, ch'al ha bain modellà, e da Johannes Hubschmid 1951, ch'al ha oravant tut fatg palais: "Jeu capeschel sut quai pleds che denomineschan furmaziuns da terren, fenomens da natira, animals e plantas u noziuns concretas che stattan en connex cun l'activitad umana, pleds ch'èn sa mantegnids be u principalmain en ils dialects alpins, u ch'esistan bain en in territori pli grond, ma mussan en las Alps savens ina significaziun specialmain 'alpina'. Il stgazi da pleds alpins po er esser d'origin germana u neolatina" (Hubschmid 1951, 7, text original: "Ich verstehe darunter Wörter, die Geländeformationen, Naturerscheinungen, Tiere und Pflanzen oder mit der menschlichen Tätigkeit zusammenhängende konkrete Begriffe bezeichnen, Wörter, die sich nur oder hauptsächlich in den Alpenmundarten erhalten haben, oder die zwar auf einem größeren Gebiet leben, aber in den Alpen häufig eine speziell 'alpine' Bedeutung zeigen. Alpenwörter können auch germanischen oder romanischen Ursprungs sein." Cf. per l'istorgia da noziun ultimamain er Rampl 2011, 131 ss.).

(auct. Thomas Krefeld – trad. Susanne Oberholzer)

Tags: Linguistica



Stratigrafia  (Citar)

Las Alps èn in territori da contacts linguistics multifars che derivan da constellaziuns da stratums cumplettamain differentas. Per princip vegnan linguas ch'èn en cuntact en in territori, perquai ch'i dat là pledaders pli u main bilings u schizunt cuminanzas da pledaders, denominadas adstrats. Sch'in tip da basa è derasà be en in tschert territori, pia per exempel en las Alps, e na sa chatta uschiglio betg en las famiglias da linguas pertutgadas, èn la direcziun da l'emprest e la lingua d'origin savens betg cleras (cfr. il tip da basa neolat. baita / tud. Beiz, Beisl).
Sche la lingua d'origin d'in element emprestà na vegn betg pli discurrida en il territori da derasaziun u en ina part da quai, vegnan distinguidas duas constellaziuns: en il cas da substrat vegniva la lingua d'origin (lingua da substrat) discurrida en il territori da derasaziun, avant che sia cuntinuitad da tradiziun è rutta giu e la lingua vertenta è sa profilada. Il neolatin è ina lingua da substrat da tut la regiun alpina da lingua tudestga e slovena. Ils pleds da substrat presupponan bain midadas da lingua; els sa profileschan dentant savens tras ina cuntinuitad regiunala u locala remartgabla.
En il cas dal superstrat valeva la lingua d'origin durant ina tscherta perioda en il territori da derasaziun senza dentant sa stabilir là duraivlamain. Uschia dominavan en parts dal territori alpin, ch'è ozendi romanofon, temporarmain superstrats germans (gotic, langobard) suenter il collaps da l'infrastructura romana; ed en Slovenia aveva il tudestg questa rolla durant la perioda dals Habsburgais.
Tranter las trais famiglias da linguas èn resultads trais scenaris complettamain differents; pertutgant la relevanza dal contact linguistic per l'istorgia dal spazi linguistic è impurtanta oravant tut la cronologia da l'emprest: sa tracta i per exempel da pleds da substrat cun cuntinuitad da tradiziun regiunala dapi l'antica u d'integraziuns pli giuvnas d'adstrat en il cas da romanissems en il territori linguistic da lingua germana e slava? La medema dumanda vala mutatis mutandis per ils germanissems en il territori da lingua neolatina resp. da lingua slava e per il slavissems en il territori da lingua tudestga e neolatina.
Emprests èn in indicatur vardaivel per process d'acculturaziun istorica; perquai è opportuna ina preschentaziun quantitativa che lubescha d'illustrar effects dad in'accumulaziun locala relativa dals emprests documentads. La direcziun da l'acculturaziun è dentant zunt betg adina cler; betg darar coexistan emprests cuntracurrents en champs onomasiologics definids stretgamain. La grafica suandanta schematisescha la sfida stratigrafica. Ella distingua ils trais territoris oz neolatins, tudestgs e slovens tenor linguas da substrat e da superstrat e simbolisescha gruppas da pledaders pluirlinguas en constellaziuns d'adstrat (tras cullas).





(auct. Thomas Krefeld – trad. Susanne Oberholzer)

Tags: Linguistica



Stratigrafia ed onomasiologia  (Citar)

Blers champs onomasiologics mussan affinitads cleras ad emprests; uschè sa chattan tips da denominaziun neolatins resp. preromans per detg blers concepts dal champ da l'economia d'alp, specialmain da l'elavuraziun da latg, en il tudestg.
Charta tips da basa: butyrum, casearia, crama, tegia, stabulum e.a.
Quai è in cler indizi per il fatg che las tecnicas culturalas fundamentalas correspundentas èn fitg veglias en la regiun alpina e ch'ellas èn vegnidas transmessas ad etnias mintgamai vegnidas vitiers ed a lur linguas. Ma i fiss natiralmain memia simpel da colliar tscherts champs onomasiologics cumplettamain cun tschertas 'stresas' linguisticas. Igl è plitost remartgabel che gist er emprests en la direcziun opposta èn cumprovads e ch'ins sto perquai supponer in barat cultural vicendaivel duraivel. Ils tips da denominaziun complementars per il concept PAINTG èn caracteristics. Entant ch'il tip neolatin Butter s' è fatg valair en il bavarais,  è il tip tudestg Schmalz etablì en ina part dals dialects neolatins:




Ei para pia sco sch'il laschar or, q.v.d. il luar (tud. 'schmelzen', da quai Schmalz) dal paintg s'è derasà sco tecnica da conservaziun dal territori germanofon vers sid.
In maletg cumparegliabel sa mussa cun ils tips da denominaziun dal lat. stabulu(m) e dal deu. Stall per edifizis d'alp simpels.






(auct. Thomas Krefeld – trad. Susanne Oberholzer)

Tags: Linguistica



Stratums  (Citar)

La linguistica diacronica ('istorgia da la lingua') distingua duas constellaziuns da contact linguistic istoricas (cfr. Krefeld 2003); omaduas èn giustifitgadas spazialmain e sa basan sin la lingua pledada dal territori respectiv en la perioda da perscrutaziun; questa lingua vegn designada mintgatant sco 'strat':
  • linguas viavant plidadas en il territori da perscrutaziun ('stratums pli vegls') vegnan designadas sco 'substrats'; questas linguas èn stadas substituidas en il decurs da l'istoriga dal strat, q.v.d. da la lingua ch'è en il focus da l'istoriga da la lingua respectiva;
  • linguas ch'èn arrivadas secundaramain, tras conquiesta, en il territori da perscrutaziun e che han cuvrì la lingua en il focus per ina tscherta perioda vegnan designadas sco 'superstrats'; questas linguas n'han dentant betg pudì supprimes las linguas cuvridas ed èn sparidas sezzas suenter in temps pli u main lung, per exempel en consequenza da midaments politics. Uschè è per exempel il superstrat tudestg ì a frusta en ils territoris da lingua neolatina e slava en ils territoris da l'Austria-Ungaria cun la decadenza da questa furma da stadis suenter l'Emprima Guerra mundiala.
  • Ins discurra pia mo da substrats e superstrats en la retrospectiva, dal punct da vista d'in temp, en il qual las linguas respectivas na vegnan betg pli plidadas en il territori da perscrutaziun. Per quai ston ins surmuntar savens gronds spazis da temp, uschia ch'ins s'orienta senza far lungas als sistems linguistics e tschertga là midaments inducids da contact, pia resultats da contact linguistic. Per l'enclegientscha reala da fenomens da cuntact linguistic presumtivs è dentant la perioda istorica da la bilinguitad decisiva, q.v.d. il temp, en il qual omaduas linguas èn vegnidas plidadas ina sper l'autra resp. ina cun l'autra. Questas linguas plidadas a medem temp han num 'adstrats'. Cun quai ston ins dentant inevitablamain avair ina perspectiva sincronica che na po betg vegnir limitada a las 'linguas', ma che sto er trair en consideraziun il 'pledader' cun sia cumpetenza specifica ed eventualmain l'expressiun concreta, il 'pledar'. Quai è bain savens nunpussaivel en la perspectiva istorica, sto dentant per principi vegnir ponderà er tar la reconstrucziun da la stratigrafia, pertge che l'expressiun d'in pledader biling è per principi da giuditgar autramain che tschella d'in pledader monoling.

    (auct. Thomas Krefeld – trad. Susanne Oberholzer)

    Tags: Linguistica



    Tipisaziun  (Citar)

    La carta interactiva pussiblitescha a l'utilisader da tschertgar trais differents 'tips' linguistics. Mintga 'tip' è d'interpretar sco ina classa d'expressiuns linguisticas; cun quai duai la varietad nunsurvesaivla da las variantas linguisticas numerusas vegnir structurada en maniera survesaivla. I vegnan duvrads criteris fonetics, morfologics e – en il cass dal 'tip da basa' – criteris da l'istorgia da la lingua. La tipisaziun da las datas linguisticas georeferenziadas fa part da las pretaisas fundamentalas da VerbaAlpina. Per quai vegnan, nua ch'igl è pussaivel, extratgs en in emprim pass sunter la transcripziun tokens ('pleds singuls') da las datas d'entrada che vegnan lura registrads en il champ da la banca da datas da medem num.

    El center dagl interess da VerbaAlpina stat la tipisaziun morfologica dal material linguistic collectà. In tip morfologic vegn definì da la congruenza da las caracteristicas suandantas: famiglia da linguas – spezia da pled – pled simpel vs. pled affixà – genus – tip da basa lexicala. La furma numinala dal tip morfologic s'orientescha finalmain als lemmas correspundents da lexicons da referenza tschernids (v. sut).

    Tras l'assegnaziun ad in tip da basa lexical cuminaivel vegn clera la parentella da tut ils tips morfolexicals unids – era sur ils cunfins linguistics ora. Uschia sa laschan assegnar ils nomens e verbs suandants (che n'èn betg descrits qua en detagl) ad in tip da basa unic: malga (ALP, MUVEL), malgaro (SIGNUN), malghese (PASTUR), immalgare (CHARGIAR L'ALP), dismalgare (STGARGIAR). Il tip da basa lexical na palaisa dentant nagut sin l'istorgia da pled d'in tip morfolexical singul: i sto mintgamai vegnir elavurà separadamain sch'in tip cun etimon latin-neolatin ch'oz è cumprovà en il territori linguistic german ni sloven, sco p.ex. sloven bajta 'chasa simpla', deriva da substrat anteriur local u plitost da contact linguistic neolatin pli recent. Per questa raschun vegn evitada la designaziun "etimon" en quest context cunquai ch'ella sa referescha per princip al prestadi istoric immediat d'in pled; tuttina è il tip da basa lexical en blers cas per propi era l'etimon d'in tip morfolexical.

    Ils tips morfolexicals furman la categoria dirigenta en l'administraziun da las datas linguisticas. Els èn cumparegliabels als lemmas da la lexicografia. Tras ils criteris surmenziunads, solids e bain operaziunalisabels pon ins reducir p.ex. ils quatter tips fonetics barga, bark, margun, bargun cun la significaziun TEGIA D'ALP, STALLA D'ALP a trais tips morfolexicals.

    L'appartegnientscha dals tips morfolexicals a las famiglias da linguas (gem., roa., sla.) dependa da la funtauna respectiva; ella resulta automaticamain tras ils infurmants e vegn notada correspondentamain en la banca da datas en il cas da datas d'atlas u dicziunaris ch'èn stadas registradas tradiziunalmain. En il cas da las datas che VerbaAlpina releva sez tras crowdsourcing inditgeschan ils infurmants lur appartegnientscha linguistica resp. dialectala che vegn cumprovada en il cas ideal quantitativamain; il dumber dals infurmants confermativs daventa uschia in instrument per la validaziun da datas.

    Tips morfolexicals èn limitads ad ina famiglia da linguas. Quai caschuna la dumonda suandanta: tgei furma vegn duvrada per represchentar in tip morfolexical en la funcziun da retschertga da la charta interactiva? Pertutgant la famiglia da linguas germana e la famiglia da linguas slava è la resposta plitost simpla; omaduas èn represchentadas be d'ina lingua standardisada ('Deutsch' [deu] resp. 'Slowenisch' [slo]). Ils tips morfolexicals pon vegnir represchentads en furma da lur variantas da la lingua da standard, evidentamain sut la cundiziun ch'i dat equivalents dal tip en la lingua da standard. Uschia pon p.ex. ils tips fonetics correspundents da l'aleman e dal bavarais ch'èn variantas da la furma da standard vegnir clamads tranter questa furma da standard. Sch'i na dat betg variantas da standard per in tip, vegni fatg diever dals lemmas dals gronds dicziunaris da referenza dialectals (Idiotikon, WBÖ).

    En il cas da la famiglia da linguas neolatina è la situaziun zunt pli cumplexa pervia da las linguas minoritaras numerusas, parzialmain betg avunda standardisadas. Per raschuns pragmaticas è vegnida tschernida la soluziun suandanta: tut ils tips morfolexicals vegnan, sche existents, represchentads da furmas da standard franzosas e talianas. Uschia pon p.ex. tut ils tips fonetics ch'èn variantas da beurre/burro 'paintg' vegnir clamads tranter questas duas furmas; TLF e Treccani fan da dicziunaris da referenza. Sche be ina da questas duas linguas da standard ha ina varianta correspundenta, cumpara mo questa, sco en il cas da ricotta (l'appartegnientscha al talian vegn inditgada da la convenziun da notaziun -/ricotta). Sch'i na dat betg ina varianta dal tip en nagina da las duas linguas da referenza neolatinas, vegni fatg diever dal lemma d'in diciziunari da referenza dialectal, sco p.ex. LSI. En cas ch'i na dat nagins lemmas vardaivels en dicziunaris dialectals, propona VerbaAlpina in tip da basa che vegn represchentà graficamain da la sigla 'VA'.

    Igl è previs da tipisar il material linguistic era foneticamain. Quest pass è dentant periferic e na vegn betg realisà consequentamain. La categoria correspundenta è indispensabla surtut perquai ch'atlas linguistics (p.ex. SDS e VALTS) e dicziunaris documenteschan mintgatant mo tips fonetics. Tar la tipisaziun fonetica vegnan ils tokens classifitgads tenor criteris da la fonetica istorica (champ da la banca da datas 'phon_typ'). In exempel tipic (da l'AIS 1204 LA PANNA | RAHM | CRÈME):




    I fa segn tenor la fonetica da distinguer las variantas da sun inizial [kr-] e [gr-] sco er las variantas da vocal accentuà [a], [e] e [o] davant [m].


    In'automatisaziun da la tipisaziun fonetica sin basa dad algoritmus Levenshtein e soundex vegn examinada e sche pussaivel realisada.

    Tras la tipisaziun (furmaziun da classas) daventa la varietad da datas pli e pli survesaivla; i vala pia la regla: dumber dals tokens > dumber dals tips fonetics > dumber dals tips morfolexicals > tip da basa. Ins remartgia dentant il cas extrem d'ina cumprova suletta (hapax) che correspunda ad in token, in tip fonetic ed in tip morfolexical sco unic represchentant d'in tip da basa. Eventualmain èsi raschunaivel da filtrar ora talas furmas da hapax da la preschentaziun.


    (auct. Thomas Krefeld | Stephan Lücke – trad. Susanne Oberholzer)

    Tags: Linguistica



    Transcripziun  (Citar)

    Ils materials linguistics vegnan reproducids graficamain en moda dubla per ademplir ils dus princips cuntracurrents da la fidaivladad a la funtauna e da la cumparegliabladad facila:

    (1) Versiun d'entrada en la transcripziun originala
    En il portal da VerbaAlpina vegnan reunidas funtaunas che derivan da tradiziuns da rom differentas (romanistica, germanistica, slavistica) e che represchentan las fasas istoricamain differentas da la perscrutaziun dialectologica; inqualas datas lexicograficas èn vegnidas relevadas a l'entschatta dal tschientaner passà (GPSR) ed autras pir avant paucs onns (ALD). Perquai èsi necessari dal punct da vista istoric ed epistemic da respectar la transcripziun originala per la pli gronda part. Per raschuns tecnicas èsi dentant nunpussaivel da mantegnair tschertas convenziuns en furma nunmidada. Quai vala en particular per la cumbinaziun da caracters da basa ('bustabs') e segns diacritics, sco p.ex. cura ch'in segn per l'accentuaziun è posiziunà sur in segn per lunghezza sur in vocal sur in segn per armonia (Code beta). Questas convenziuns vegnan transformadas en sequenzas linearas da caracters tras transcripziuns tecnicas mintgamai definidas duvrond exclusivamain segns ASCII (uschenumnà Code beta). Faschond la codaziun beta pon ins nizzegiar fin in tschert grad sumeglientschas graficas intuitivamain chapiblas tranter diacritics originals e las currespundenzas ASCII; ellas èn mnemotenicamain favuraivlas.

    (2) Versiun output en IPA
    Confurm a la cumparegliabladad ed èra a la favuraivladad per ils utilisaders è plinavant giavischaivla la sortida en ina transcripziun unitara. Tut ils beta codes vegnan a vegnir transferids en segns IPA tras rutinas da substituziun specificas. Intginas paucas incumpatibilitads ch'èn dentant inevitablas resultan oravant tut, cura ch'en la transcripziun d'entrada en IPA correspundan dus caracters da basa differents ad in caracter da basa specifitgà cun diacritics. Quai vala surtut areguard il grad d'avertura dals vocals, nua che p.ex. ils caracters da basa <i> e <e> en colliaziun cun il punct d'armonia ed in u dus crutschets d'avertura pussibiliteschan da represchentar sis grads d'avertura en la seria palatala; en la codaziun beta èn quai ils suandants: i – i( – i((– e?-- e – e(– e((. Per reproducir quels stattan en IPA mo quatter caracters da basa a disposiziun: i – ɪ – e – ɛ.

    (auct. Thomas Krefeld – trad. Susanne Oberholzer)

    Tags: Linguistica Tecnologia d'infurmaziun