Metodologia

Zavrada

A   B  C   D   E   F   G   H  I   J  K  L   M   N   O   P   Q  R   S   T   U   V  W  X  Y  Z 


Scienzas umanas digitalas (Citar)

Il project VerbaAlpina è vegnì concepì da bell'entschatta en consideraziun da l'abilitad al web, pertge ch'el vul contribuir cleramain al transferiment da las tradiziuns umanisticas etablidas, pli exactamain da la geolinguistica, a las scienzas umanas digitalas.

Quai signifitgescha:
(1) La basa empirica da la perscrutaziun consista en datas (cfr. Schöch 2013), qvd. en unitads codadas e structuradas u silmain structurablas digitalmain); i sa tracta per part da datas gia publitgadas e digitalisadas secundaramain (sco p.ex. ils materials dals atlas pli vegls), per part dentant er da datas ch'èn da rilevar danovamain. Areguard ils concepts relevants aspiran ins a dumbers da datas uschè vasts sco pussaivel. La metoda è pia quantitativa e per gronda part inductiva.
(2) La communicaziun da perscrutaziun succeda sut las condiziuns medialas da l'internet. Quai porscha en emprima lingia la pussaivladad d'entretschar medias differentas (scrittira, fotografias, video e sun) ipertextualmain; vinavant pon las persunas che sa participan al project sco perscrutaders (surtut sco partenaris da project) e/u sco infurmants communitgar e cooperar cuntinuadamain tranter pèr.
(3) Cun quai fan ins l'offerta a perscrutaders interessads da participar al svilup da questa plattafurma scientifica e collavurativa. Questa perspectiva è nizzaivel e mana vinavant en almain dubel resguard: ella lubescha d'integrar plazzas differentas e – oravant tut – da far avanzar l'encruschament constructiv da tecnologia d'infurmaziun e geografia linguistica cun resursas publicas senza stuair recurrer al support (problematic dal punct da vista giuridic ed economic) da firmas dad IT privatas.
(4) La savida relevanta per il project po vegnir accumulada e modifitgada cuntinuadamain er per spazis da temp pli lungs, schebain che la garanzia dad ina disponibilitad duraivla è anc greva da realisar (cfr. latiers l'infrastructura da perscrutaziun impurtanta CLARIN-D http://de.clarin.eu/de/home.html). En mintga cass n'è la publicaziun dals resultats sin mediums da support concrets (cudeschs, DCs u DVDs) betg pli in in intent central; tuttina vegn stgaffida in'opziun da stampa secundara uschia sco la lexicografia online la porscha mintgatant, uschia p.ex. il Tesoro della Lingua Italiana delle Origini exemplaric.

(auct. Thomas Krefeld - trad. Susanne Oberholzer)

Tags: Tecnologia d'infurmaziun



Semantica (Citar)

La structuraziun digitala da las datas ('grad da digitalisaziun D 3':

grafica: Stephan Lücke

Sa basond sin las relaziuns da concept che cumparan uschè pon ins skizzar il profil seminatic sincron da mintga expressium polisema; las pli impurtantas furmas da polisemia vegnan numnadas sutvart.
- igl è polisemia taxonomica, sch'in'expressiun designescha tant concepts reciprocamain surordinads sco subordinads.
- igl è polisemia meronimica, sch'in'expressiun designescha tant connex dals fatgs complex ('entir') sco er constituentas da quests connex ('parts'); uschè vegn l'ALP sco la part da la muntonga impurtanta per ils purs savens designada simplamain sco 'muntogna':




Denominaziun meronimica dal concept ALP sco part da la muntogna tras transmissiun da la denominaziun a l'entir
tip morfolexical montagna 'muntogna' (neolat. f.) (16 cumprovas)
tip morfolexical monte (neolat. m.) (67 cumprovas)

Da l'autra vart vegn l'ALP sco entir economic (cun tut che far part da quai) denominada d'expressiuns che stattan atgnamain be per cumponentas da l'economia d'alp:

VA_ALM_Teil
Denominaziun meronimica dal concept ALP sco entir tras transmissiun da la denominaziun da cumponentas
tip morfolexical cascina 'tegia' (neolat. f.) (1 cumprova)
tip morfolexical casera 'tegia' (neolat. f.) (1 cumprova)
tip morfolexical cjampei 'champs' (neolat. m.) (2 cumprovas)
tip morfolexical pascol 'pastg' (neolat. m.) (1 cumprova)
tip morfolexical pascolo 'pastg' (neolat. m.) (1 cumprova)

- igl è polisemia metonimica, sch'in'expressiun designescha concepts che designeschan 'parts' differentas a l'intern dal medem 'entir'; uschia appartegnan t.a. il MUVEL, EDIFIZIS per il PERSUNAL e per il muvel, in CLAUS e.u.v. a l'ALP. Tut las cumponentas numnadas pon vegnir designadas en differents dialects locals neolatins dal tip morfolexical neolat. mandra:
VA_mandra
Significaziuns metonimicas dal tip morfolexical neolat. mandra
concept TEGIA D'ALP (1 cumprova)
concept STALLA D'ALP (2 cumprovas)
concept SCOSSA (15 cumprovas)
concept CLAUS D'ARMENTS (3 cumprovas)

- Igl è polisemia metaforica, sch'in'expressiun designescha concepts da champs differents che n'èn betg en connex in cun l'auter. Sulettamain il concept GROMA vegn designà da las metafras resp. cumparaziuns suandantas:

  1. sco 'chau': capo (neolat. m.), (19 cumprovas), latiers capo di latte (neolat.), litteralmain 'chau da latg' (12 cumprovas), il capo del latte (neolat.) (1 cumprova)
  2. sco 'flur': fleur / fiore (neolat. m.) (15 cumprovas), fiora (neolat. f.) (17 cumprovas), latiers fiora cruda (1 cumprova), letteralmain 'flur betg cotga', fiore di latte (neolat.), letteralmain 'flur da latg' (2 cumprovas)
  3. sco 'pel': Haut (ger. m.) (2 cumprovas), peau / pelle (neolat. f.) (1 cumprova), la pelle del latte (neolat.) (1 cumprova)
  4. sco 'pail': pelliccia (neolat. f.) (2 cumprovas), Pelz (ger. m.) (4 cumprovas)
  5. sco 'tschajera': sbrumacje (neolat. f.) (2 cumprovas), sbrume (neolat. m.) (11 cumprovas)
  6. sco 'stgima': écume / schiuma (neolat. f.) (2 cumprovas), spuma (neolat. f.) (1 cumprova), spumacje (neolat. f.) (1 cumprova)
  7. sco 'taila': toile / tela (neolat. m.) (14 cumprovas), latiers tela del latte (neolat.) (1 cumprova) e tela di latte (neolat.) (5 cumprovas), letteralmain 'taila da latg'

Il terz tip mussa fitg en bella moda che er metafras pon esser derasadas sur ils cunfins da famiglia da linguas ora; en quest cas represchentan tud. Pelz e neolat. pelliccia ultra da quai il medem tip da basa, numnadamain latin pellīcia, la furma feminina d'in adjectiv denominal dal lat. pellis 'pel'.






    - Igl è polisemia antonimica, sch'in'expressiun designescha concepts che stattan en cuntrast in cun l'auter.
Natiralmain po in'expressiun er designar pliras relaziuns semanticas differentas sco ils concepts ch'èn colliads cun il tip da basa malg- en differentas varietads neolatinas mussan exemplaricamain.





(auct. Thomas Krefeld - trad. Susanne Oberholzer)

Tags: Linguistica



Stgazi da pleds alpins (Citar)

Chaussas realas tipicamain alpinas (sco il CHAMUTSCH, il SCHEMBER u l'ALP) vegnan savens denominadas da pleds da substrat preromans. Quest stratum linguistic è vegnì descrit bain primarmain pli detagliadamain da Jakob Jud 1911; el furma il center da l'uschenumnà stgazi da pleds alpins. L'expressiun n'è dentant betg cumplettamain univoc, pertge ch'el vegn chapì in pau pli vastamain da Otto von Greyerz 1933, ch'al ha bain modellà, e da Johannes Hubschmid 1951, ch'al ha oravant tut fatg palais: "Jeu capeschel sut quai pleds che denomineschan furmaziuns da terren, fenomens da natira, animals e plantas u noziuns concretas che stattan en connex cun l'activitad umana, pleds ch'èn sa mantegnids be u principalmain en ils dialects alpins, u ch'esistan bain en in territori pli grond, ma mussan en las Alps savens ina significaziun specialmain 'alpina'. Il stgazi da pleds alpins po er esser d'origin germana u neolatina" (Hubschmid 1951, 7, text original: "Ich verstehe darunter Wörter, die Geländeformationen, Naturerscheinungen, Tiere und Pflanzen oder mit der menschlichen Tätigkeit zusammenhängende konkrete Begriffe bezeichnen, Wörter, die sich nur oder hauptsächlich in den Alpenmundarten erhalten haben, oder die zwar auf einem größeren Gebiet leben, aber in den Alpen häufig eine speziell 'alpine' Bedeutung zeigen. Alpenwörter können auch germanischen oder romanischen Ursprungs sein." Cf. per l'istorgia da noziun ultimamain er Rampl 2011, 131 ss.).

(auct. Thomas Krefeld - trad. Susanne Oberholzer)

Tags: Linguistica



Stratigrafia (Citar)

Las Alps èn in territori da contacts linguistics multifars che derivan da constellaziuns da stratums cumplettamain differentas. Per princip vegnan linguas ch'èn en cuntact en in territori, perquai ch'i dat là pledaders pli u main bilings u schizunt cuminanzas da pledaders, denominadas adstrats. Sch'in tip da basa è derasà be en in tschert territori, pia per exempel en las Alps, e na sa chatta uschiglio betg en las famiglias da linguas pertutgadas, èn la direcziun da l'emprest e la lingua d'origin savens betg cleras (cfr. il tip da basa neolat. baita / tud. Beiz, Beisl).
Sche la lingua d'origin d'in element emprestà na vegn betg pli discurrida en il territori da derasaziun u en ina part da quai, vegnan distinguidas duas constellaziuns: en il cas da substrat vegniva la lingua d'origin (lingua da substrat) discurrida en il territori da derasaziun, avant che sia cuntinuitad da tradiziun è rutta giu e la lingua vertenta è sa profilada. Il neolatin è ina lingua da substrat da tut la regiun alpina da lingua tudestga e slovena. Ils pleds da substrat presupponan bain midadas da lingua; els sa profileschan dentant savens tras ina cuntinuitad regiunala u locala remartgabla.
En il cas dal superstrat valeva la lingua d'origin durant ina tscherta perioda en il territori da derasaziun senza dentant sa stabilir là duraivlamain. Uschia dominavan en parts dal territori alpin, ch'è ozendi romanofon, temporarmain superstrats germans (gotic, langobard) suenter il collaps da l'infrastructura romana; ed en Slovenia aveva il tudestg questa rolla durant la perioda dals Habsburgais.
Tranter las trais famiglias da linguas èn resultads trais scenaris complettamain differents; pertutgant la relevanza dal contact linguistic per l'istorgia dal spazi linguistic è impurtanta oravant tut la cronologia da l'emprest: sa tracta i per exempel da pleds da substrat cun cuntinuitad da tradiziun regiunala dapi l'antica u d'integraziuns pli giuvnas d'adstrat en il cas da romanissems en il territori linguistic da lingua germana e slava? La medema dumanda vala mutatis mutandis per ils germanissems en il territori da lingua neolatina resp. da lingua slava e per il slavissems en il territori da lingua tudestga e neolatina.
Emprests èn in indicatur vardaivel per process d'acculturaziun istorica; perquai è opportuna ina preschentaziun quantitativa che lubescha d'illustrar effects dad in'accumulaziun locala relativa dals emprests documentads. La direcziun da l'acculturaziun è dentant zunt betg adina cler; betg darar coexistan emprests cuntracurrents en champs onomasiologics definids stretgamain. La grafica suandanta schematisescha la sfida stratigrafica. Ella distingua ils trais territoris oz neolatins, tudestgs e slovens tenor linguas da substrat e da superstrat e simbolisescha gruppas da pledaders pluirlinguas en constellaziuns d'adstrat (tras cullas).





(auct. Thomas Krefeld - trad. Susanne Oberholzer)

Tags: Linguistica



Stratigrafia ed onomasiologia (Citar)

Blers champs onomasiologics mussan affinitads cleras ad emprests; uschè sa chattan tips da denominaziun neolatins resp. preromans per detg blers concepts dal champ da l'economia d'alp, specialmain da l'elavuraziun da latg, en il tudestg.
Charta tips da basa: butyrum, casearia, crama, tegia, stabulum e.a.
Quai è in cler indizi per il fatg che las tecnicas culturalas fundamentalas correspundentas èn fitg veglias en la regiun alpina e ch'ellas èn vegnidas transmessas ad etnias mintgamai vegnidas vitiers ed a lur linguas. Ma i fiss natiralmain memia simpel da colliar tscherts champs onomasiologics cumplettamain cun tschertas 'stresas' linguisticas. Igl è plitost remartgabel che gist er emprests en la direcziun opposta èn cumprovads e ch'ins sto perquai supponer in barat cultural vicendaivel duraivel. Ils tips da denominaziun complementars per il concept PAINTG èn caracteristics. Entant ch'il tip neolatin Butter s' è fatg valair en il bavarais, è il tip tudestg Schmalz etablì en ina part dals dialects neolatins:




Ei para pia sco sch'il laschar or, q.v.d. il luar (tud. 'schmelzen', da quai Schmalz) dal paintg s'è derasà sco tecnica da conservaziun dal territori germanofon vers sid.
In maletg cumparegliabel sa mussa cun ils tips da denominaziun dal lat. stabulu(m) e dal tud. Stall per edifizis d'alp simpels.






(auct. Thomas Krefeld - trad. Susanne Oberholzer)

Tags: Linguistica



Stratums (Citar)

La linguistica diacronica ('istorgia da la lingua') distingua duas constellaziuns da contact linguistic istoricas (cfr. Krefeld 2003); omaduas èn giustifitgadas spazialmain e sa basan sin la lingua pledada dal territori respectiv en la perioda da perscrutaziun; questa lingua vegn designada mintgatant sco 'strat':
  • linguas viavant plidadas en il territori da perscrutaziun ('stratums pli vegls') vegnan designadas sco 'substrats'; questas linguas èn stadas substituidas en il decurs da l'istoriga dal strat, q.v.d. da la lingua ch'è en il focus da l'istoriga da la lingua respectiva;
  • linguas ch'èn arrivadas secundaramain, tras conquiesta, en il territori da perscrutaziun e che han cuvrì la lingua en il focus per ina tscherta perioda vegnan designadas sco 'superstrats'; questas linguas n'han dentant betg pudì supprimes las linguas cuvridas ed èn sparidas sezzas suenter in temps pli u main lung, per exempel en consequenza da midaments politics. Uschè è per exempel il superstrat tudestg ì a frusta en ils territoris da lingua neolatina e slava en ils territoris da l'Austria-Ungaria cun la decadenza da questa furma da stadis suenter l'Emprima Guerra mundiala.
  • Ins discurra pia mo da substrats e superstrats en la retrospectiva, dal punct da vista d'in temp, en il qual las linguas respectivas na vegnan betg pli plidadas en il territori da perscrutaziun. Per quai ston ins surmuntar savens gronds spazis da temp, uschia ch'ins s'orienta senza far lungas als sistems linguistics e tschertga là midaments inducids da contact, pia resultats da contact linguistic. Per l'enclegientscha reala da fenomens da cuntact linguistic presumtivs è dentant la perioda istorica da la bilinguitad decisiva, q.v.d. il temp, en il qual omaduas linguas èn vegnidas plidadas ina sper l'autra resp. ina cun l'autra. Questas linguas plidadas a medem temp han num 'adstrats'. Cun quai ston ins dentant inevitablamain avair ina perspectiva sincronica che na po betg vegnir limitada a las 'linguas', ma che sto er trair en consideraziun il 'pledader' cun sia cumpetenza specifica ed eventualmain l'expressiun concreta, il 'pledar'. Quai è bain savens nunpussaivel en la perspectiva istorica, sto dentant per principi vegnir ponderà er tar la reconstrucziun da la stratigrafia, pertge che l'expressiun d'in pledader biling è per principi da giuditgar autramain che tschella d'in pledader monoling.

    (auct. Thomas Krefeld - trad. Susanne Oberholzer)

    Tags: Linguistica



    Stresa d'access a las datas (Citar)

    L'access al modul VA_DB permetta da retschertgar directamain en las datas da project primaras. Quest access po succeder u tras in uman (tras il modul VA_WEB) u tras maschinas resp. programs. Quest ultim scenari exista p.ex. er a l'intern dal project tar la communicaziun tranter ils moduls VA_WEB e VA_DB, reguarda dentant er access automatics p.ex. da calcutlaturs resp. programs dals partenaris da project da VA. En il decurs da las lavurs da svilup en ils champs dals moduls VA_WEB e VA_DB èsi savens necessari dal punct da vista informatica resp. da la tecnica da programmar da midar structuras da datas existentas e d'adattar ellas a novas exigenzas. Quai po chaschunar confusion en il cas d'access tras in uman; en il cas d'access tras ina maschina resp. in program chaschuna quai simplamain ina funcziun fallada. Per prevegnir quest problem exista a l'intern da VA_DB ina structura da datas intermediara, – almain per gronda part – stabla, en la quala las structuras da datas primaras variablas vegnan projectadas.

    (auct. Stephan Lücke - trad. Susanne Oberholzer)

    Tags: Tecnologia d'infurmaziun