Metodologia

Zavrada

Alle Einträge anzeigen(!!!)

A   B  C   D   E   F   G   H  I   J  K  L   M   N   O   P   Q  R   S   T   U   V  W   X  Y  Z 


Onomastica

Ils resultats onomastics, specialmain en la toponomastica, han impurtanza fundamentala per la valitaziun d'ina cuntinuitad d'urbanisaziun, che surviva la midada da lingua (cfr. areguard las Alps gia Steub 1867 e von Greyerz 1933). Qua stuain vegnir differenziads dus tips semantics: d'ina vart vegnan adoptadas formas anticas da linguas da substrat ("[j]ene oft unangenehmen Verräther anderer Zeiten", (translaziun: quels traditurs savens malempernaivels d'auters temps) co Steub 1867, 142 ha exprimì quai). La scuvrida da quellas formas sto considerar las regularitads da la fonetica istorica ed a medem temp quintar cun excepziuns multifaras che savens èn caschunadas da remotivaziun provocada da l'etimologia populara. Da l'autra vart dat i nums che "pledan": cun tschels vegnivan designads ils pledaders da las linguas da substrat, sco per exempel en ils nums alemans e bavarais cun la basa wal(l)-, walch-, welsch- 'neolatin' (cfr. l'ovra classica d'Ernst Schwarz 1970). La moda da proceder po succeder da duas perspectivas oppostas, numnadamain cun tschertgar correspundenzas pli giuvnas u actualas partind da cumprovas anticas (en itineraris, sin craps da miglia e.a.) u che en direcziun cuntracurrenta cun identifitgar etimons en furma da cumprovas anticas u da reconstrucziuns linguisticas per furmas actualas.
L'emprima perspectiva è senza dubi pli simpla pervia da las datas d'input survesaivlas, pertge ch'ella furnescha in effectiv da nums romans ch'en general èn da localisar bein. Quest effektiv po vegnir analisà sistematicamain. Bler pli exigenta ed er fitg pli expressiva è la perspectiva retrospectiva: qua mancan per gronda part las premissas per ina lavur da success che cuvra in spazi vast; blers territoris n'èn betg explorads onomasticamain, perquai ch'i n'existan ni variantas dialectalas recentas ni cumprovas temprivas. Almain en Svizra è vegnida fatga in'entschatta empermettenta cun il portal toponomastic svizzer ortsnamen.ch.
Ultra ils toponims che sa refereschan ad abitadis è impurtanta la documentaziun dals nums da cultira (per exempel da muntognas ed alps), perquai che pussibilitescha conclusiuns a l'utilisaziun nuninterruta dal terren. Tar quai l'exempel suandant, fitg provisoric: En ses studi impurtant davart l'urbarisaziun da la Baviera Sura meridiunala e dals territoris cunfinants tirolais ed en la regiun da Salzburg scriva Franz Weindauer 2014 davart il resultat d'ina valitaziun extendida dals chats archeologics: "Der Abgleich mit den Ergebnissen der Ortsnamenkunde und der Patrozinienforschung hat ergeben, dass erneut die bereits in spätrömischer Zeit besiedelten Regionen stichhaltige Hinweise auf romanisches Leben im Frühmittelalter liefern. Dazu zählen in erster Linie das Ammerseegebiet, das Werdenfelser Land, das östliche Chiemseegebiet und der Rupertiwinkel, aber beispielsweise auch die Region um das Mangfallknie, um Rosenheim und um den Starnberger See (Weindauer 2014, 249; translaziun: l'armonisaziun cun ils resultats da la toponomastica e da la perscrutaziun dals patrocinis ha mussà che danovamain las regiuns gia populadas durant l'epoca romana tardiva furneschan indizis valaivels da vita neolatina en il temp medieval tempriv. Da quai fan part en emprima lingia il territori da l'Ammersee, il Werdenfelser Land, il territori dal Chiemsee oriental ed il Rupertiwinkel, ma per exempel er la regiun enturn il Mangfallknie, enturn Rosenheim ed enturn il Starnberger See.). La distribuziun dals lieus da chat s'orienta en la part alpina dal champ da perscrutaziun da Weindauer fitg evidentamain als pass, pia per exempel a la ruta dal Brenner che sa sparta ad Innsbruck (sch'ins guarda dal sid) en in rom occidental (per il Zirlerberg a Garmisch ed en la regiun prealpina) ed in rom oriental (l'En engiu). Gia in tgit onomastic cursoric sin la chadaina da muntognas dal Karwendel, ch'è en igl angul da questas duas rutas e nua ch'i na sa scuntra nagin abitadi in zic pli grond fin oz, mana a la glisch en l'interval da be paucs kilometers romanissems evidents u pleds preromans ch'èn vegnids transmess en furma neolatina:
* la Fereinalm < lat. veranum, cfr. spa. verano 'stad' sco er il tunnel dal Veraina en Engiadina Bassa;
* la Krapfenkarspitze per la basa preromana *krapp- 'grippa', cfr. surs. crap cun fitg numerusas cumprovas en la toponomastica grischuna (cfr. Schorta 1964, 111-114);
* la Pleisenspitze per la basa preromana *blese 'blais d'erva spundiva', cfr. roh. blaisch, blais, bleis, bleisa (cfr. DRG 2, 373 sco er qua las numerusas cumprovas toponomasticas en Schorta 1964, 44-46);
* il Hochgleirsch per lat. glarea 'glera' + iciu cun spustament d'accent sin l'emprima silba; cfr. las correspundenzas svizras, sco il toponim rumantsch glaretsch a Mustér (cfr. Schorta 1964, 164) ed il toponim alleman da la Svizra Orientala Glaretsch a Pfäfers (cfr. ortsnamen.ch);
* la Larchetalm < lat. laricetum 'guaud da lareschs', da larix + etum, cfr. las numerusas cumprovas rumantschas dal tip laret, a la varianta lat. larictum en Schorta 1964, 185;
* il num da muntogna Juifen < lat. iugum 'giuf', puspè detg bleras parallelas sparpagliadas lunsch enturn, cfr. ils toponims Juferte en la Simmental al sid da Berna, pliras Juf e giuf/giuv en il Grischun (tuts en il portal toponomastic da la Svizra) sco er il Jaufenpass en il Tirol dal Sid; in pau ad ost da Juifen è la muntogna Guffert, il num dal qual sto vegnir mess sper la varianta da la Simmental numnada.
In'analisa accurata manass a la glisch anc bler dapli. Ins considerescha en il davos exempel plinavant la furma fonetica neolatina e cleramain betg pli latina (-g- > -v-, -f). Tut quests exempels da toponims presupponan contact cun ina populaziun da lingua neolatina che duvrava la muntogna per la subsistenza e bain er per l'acculturaziun a sia furma da vita. En quai senn ha gia s'exprimì  Gamillscheg 1935, 306: "Der alemannische und bajuwarische Bauer, der dem neubesiedelten Boden seine Frucht abringt, stellt die Verbindung mit den unter gleich hart Bedingungen arbeitenden Romanen her. Nichts zeigt deutlicher, daß sich hier keine nationalen Kämpfe abgespielt haben, als die Tatsache, die altromanischen Ortsnamen und die jüngeren deutschen hier ebenso friedlich nebeneinander weiterbestehen wie Ladiner und Deutschtiroler. Das Eindringen der Alemannen und Bajuwaren in den rätisch-norischen Alpen hat keine Kulturzerstörung im Gefolge gehabt." (translaziun: Il pur alleman e bavarais che obtegna cun grond sforz fritga dal terren danovamain urbarisà, creescha la colliaziun cun ils Romans che travaglian sut las medemas cundiziuns difficilas. Nagut mussa pli evidentamain che qua na han gì lieu cumbats naziunals ch'il fatg che il toponims neolatins antics e tschels tudestgs pli giuvens coexistan vinavant uschè paschaivlamain in sper l'auter sco Ladins e Tirolais da lingua tudestga. L'invasiun dals Allemans e dals Bajuvars en las Alps reticas-noricas na ha betg gì per consequenza la destrucziun culturala.)

(auct. Thomas Krefeld – trad. Susanne Oberholzer)

Tags: Linguistica



Orizont da la savida

Quest portal infurmescha en trais differentas dimensiuns:
(1) davart realitads extralinguisticas ('chaussas'),
(2) davart concepts, u: categorias tematicas che n'èn betg liadas a singulas linguas u singuls dialects,
(3) davart [[expressiuns|tipisaziun] linguisticas da las linguas e dals dialects examinads.
Il tractament separà da (2) e (3) è fundamental, perquai ch'ils concepts relevants n'èn tuttavia betg adina documentads ('lexicalisads') cun denominaziuns specificas en tut il territori da retschertga; uschia na datti p.ex. en grondas parts dal territori bavarais nagin pled per il chaschiel che vegn producì da scharun (cf. persuenter gsw. Ziger, ita. ricotta, fra. sérac), entant ch'i na dat savens betg in'expressiun per la massa da chaschiel frestga anc betg furmada (bar. Topfen, deu. Quark) en ils dialects rumantschs sco er en il talian da standard. La relaziun dad (1) d'ina vart e da (2) e (3) da l'autra vart è mintgatant era pli problematica ch'i para a l'emprima egliada; uschia chatt'ins mintgatant expressiuns linguisticas cun in status semiotic nuncler, perquai ch'ils documents na mussan betg, sch'i sa tracta da denominaziuns da concepts u eventualmain da nums per chaussas; quai è p.ex. il cas, sch'in pledader titulescha in'alp particulara, per exempel quella ch'el dovra sez, cun in pled generic sco munt u pastüra.

(auct. Thomas Krefeld – trad. Prisca Derungs | Daniel Telli)

Tags: Linguistica Context extralinguistic